Azərbaycanlıların və ermənilərin Qarabağın dağlıq rayonlarında yenə də birlikdə dinc yaşayışını təmin etmək üçün Prezident İlham Əliyevin dövlət proqramı imzalayacağı gözlənir. Bu haqda “Azadlıq” radiosuna Milli Məclisin İnsan Haqları Komitəsinin sədri Zahid Oruc məlumat verib.
O bildirib ki, 10 noyabr atəşkəs bəyanatı Azərbaycan və Ermənistan üzərinə məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtması ilə bağlı öhdəlik qoyur və elə imzalanması gözlənən dövlət proqramı da həmin bəyanat əsasında hazırlanıb: “Amma bütün bunların hamısı - ermənilərin Azərbaycanın vətəndaşlığını qəbul etməsi və birgəyaşayışın üzərində məsələ, inteqrasiya və birgəyaşayış kimi nəzərdə tutulub. Yəni son olaraq dövlətin siyasi sənədi kimi ölkə rəhbərliyi tərəfindən imzalanacaq sənədin adı fərqli ola bilər, amma hazırkı dövr konseptual sənəd dediyimiz səpkidə işlənib və bir çox peşəkar mütəxəssislər ora cəlb olunub”. Azərbaycan tərəfi ermənilərin inteqrasiyasını planlaşdırsa da, reallıqda hələ ki, ermənilərin yaşadığı ərazilərə nəzarət etmir, Qarabağın dağlıq rayonları Şuşa və Hadrut qəsəbəsi xaric müharibədən sonra gəlmiş Rusiya sülhməramlılarının nəzarətindədir. Amma ekspertlər bildirir ki, imzalanması gözlənilən sənəd vəziyyəti tam dəyişə bilər. O da xatırlanır ki, Qarabağın sülhməramlı qüvvələrin müvəqqəti nəzarəti altında olan hissəsində təxminən 25 min erməni sakin yaşayır. Yaxın illərdə sülhməramlı qüvvələr regionu tərk etdikdən sonra həmin sakinlərin Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiya olunması qarşıda duran əsas məsələlərdən biridir. Azərbaycan artıq bu istiqamətdə mühüm addımlar atır. Məsələ Ermənistanda da xüsusi diqqət mərkəzindədir.
İrəvanda mənzilllənən Regional Araşdırmalar İnstitutunun rəhbəri Riçard Girakosyan qeyd edir ki, indidən ermənilərin Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyasından danışmaq tezdir: “Müharibədən ötən bir ildə həmin ermənilər daha çox narahatdır, nəinki Ermənistandakı ermənilər. Onlar öz təhlükəsizliklərinin təminatını heç Ermənistanda da yox, Rusiyada axtarırlar. Qarabağ erməniləri qeyri-müəyyənlik içindədirlər və özlərini təhlükədə hiss edirlər. Qarabağdakı ermənilər Rusiyanın onları qoruyacağına inanırlar. Heç Ermənistan Respublikasından belə gözləntiləri yoxdur”. Deputat Zahid Oruc isə bildirir ki, Qarabağdakı ermənilər arasında Azərbaycana qarşı neqativ münasibətin müharibədən sonra da eyni səviyyədə qalıb-qalmadağını demək çətindir. O ümid edir ki, ötən bir ildə münasibətlərdə dəyişiklik var. Zahid Oruc isə hesab edir ki, ordakı rejimin separatçılıq cəhdlərinin davam etməsinin qarşısını almaq mümkün olacaq: “Bunlar, əlbəttə ki, Azərbaycan Konstitusiyasına ziddir. Ancaq bunu Azərbaycan tankla, topla, dronlarla deyil, sırf siyasi vasitələrlə həll edəcək. Beynəlxalq hüquqda hər məsələ güclə həll olunmur”. Hesab edilir ki, Qarabağ ermənilərinin bir çoxu Azərbaycana üz tutacaq. Artıq bu istiqamətdə cəhdlər edən ermənilər də var. Bir müddət əvvəl dörd azyaşlı uşağı ilə Xənkəndidə məskunlaşan İzaura Balasanyan Azərbaycan və rus hərbçilərinə yaxınlaşaraq övladları ilə birgə Şuşaya qayıtmaq niyyətini açıqlayıb. Sadəcə, onlar Rusiya sülhməramlılarının müdaxiləsilə saxlanılaraq geri göndərilib. Lakin Azərbaycan qanunları altında yaşamaq istəyən Qarabağ ermənilərinin sayı çoxdur. Burada qalan ermənilər də Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edərsə, təbii ki, asanlıqla inteqrasiya olunacaqlar. Azərbaycanda yaşayan digər xalqaların nümayəndələri kimi sərbəst şəkildə yaşayarlar və onlar üçün heç bir təhlükə olmaz. Həmin ermənilər özləri də bilirlər ki, indiki vəziyyətdə yaşamaq asan deyil. Azərbaycan dövləti də ermənilərin cəmiyyətimizə inteqrasiya olunmağını istəyir ki, ölkədə sülh tam təmin edilsin.
Xatırladaq ki, Qarabağ erməniləri xarici səfərlərini Ermənistan vətəndaşlarının istifadə etdiyi pasportla reallaşdırırlar. Bu o deməkdir ki, Qarabağdakı ermənilərin adları dünyanın heç bir siyahısında, kitabında yoxdur. Onlar ya Rusiya, ya da Ermənistanın adından çıxış edirlər. Sözsüz, bunun əsas günahkarı həmin erməniləri əlində vasitəyə çevirən Ermənistan hakimiyyəti və onun havadarlarıdır. Qarabağdakı erməni icmasının üzvlərinin hüquqlarının bərpası isə Azərbaycan vətəndaşlığından başlayır. Bu təmin olunmayanadək öz maraqlarının təmini üçün onlara müxtəlif vədlər verənlər həmin ermənilərdən vasitə kimi istifadə edəcəklər. Bir daha qeyd edək ki, Qarabağda Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin məsuliyyət zonasında yaşayan ermənilər çox ciddi çətinliklərlə üzləşiblər. Səfalət içində yaşayan Qarabağ erməniləri qida, digər gündəlik tələbat malları ilə təminat, eləcə də məşğulluq sarıdan ciddi çətinliklər yaşayırlar. Mövcud vəziyyətdə Qarabağ ermənilərinin Ermənistandan narazılıqları daha da artıb. Ermənistandan edilən maddi yardımların həcmi əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Bunun əsas səbəbi Ermənistan iqtisadiyyatında yaşanan tənəzzüldür. Ermənistan Qarabağ erməniləri üçün həyata keçirdiyi yardım proqramlarını da dayandırıb. Bu, sonuncuların sosial-maddi durumlarının daha da pisləşməsinə, Ermənistandan narazılıqlarının daha da artmasına səbəb olub. Qarabağ erməniləri üçün digər ciddi problem məşğulluqla bağlıdır. Qarabağ erməniləri işğal dönəmində zəbt edilmiş Azərbaycan ərazilərində genişmiqyaslı iqtisadi fəaliyyət həyata keçiriblər. Əkinçilik, heyvandarlıq, meşə sahələrinin, faydalı qazıntı yataqlarının istismarı, digər növ iqtisadi fəaliyyət Qarabağ ermənilərinin əsas gəlir mənbələrini təşkil edib. Amma Azərbaycan ərazilərini azad etdikdən sonra ermənilər bütün bu gəlir, məşğulluq mənbələridən məhrum olublar. Hazırda Qarabağ ermənilərinin qarşısında iki seçim var: ya bu əraziləri tərk edib getmək, ya da Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edib rifah içində təhlükəsiz halda yaşamaq. Azərbaycan ən yüksək səviyyədə Qarabağda qalan erməniləri öz vətəndaşı olaraq qəbul etdiyini, ölkənin digər sakinləri kimi onlara da yaşam üçün bütün zəruri şəraiti yaratmağa hazır olduğunu bəyan edir. Elə Prezident İlham Əliyev Fransanın “France-24” televiziya kanalına müsahibəsində də bir daha diqqətə çatdırıb ki, bu gün Qarabağda Rusiya sülhməramlılarının məsuliyyət zonasında yaşayan ermənilər ölkəmizdə yaşayan digər etnik qrupların nümayəndələri kimi Azərbaycan vətəndaşlarıdır. Bunu Qarabağda Rusiya sülhməramlılarının məsuliyyət zonasında yaşayan ermənilər özləri də qəbul etməli, Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun yaşamlarına davam etməlidirlər. Azərbaycan onun vətəndşlığını qəbul etdikdən sonra Qarabağda yaşayan ermənilərin bütün zəruri təchizatlarla da ən yüksək səviyyədə təmin olunmasını həyata keçirəcək. Bu səbəbdən Qarabağda yaşayan ermənilər qeyd edilən istiqamətdə nə qədər tez addım atsalar, bir o qədər tez bu və digər problemlərini həll edər, təhlükəsizliklərini Azərbaycan dövləti hesabına təmin etmiş olarlar.
Nahid SALAYEV
