“...Bilməyənlər üçün deyə bilərəm ki, Hayastan, əslində Ermənistan deməkdir. Bilmirəm nəyə görə ingilis dilində, rus dilində Hayastana Armenia deyirlər, çünki ermənilər özlərini hay adlandırırlar, öz ölkələrini Armenia yox, Hayastan adlandırırlar. Bu, tarixçilərin işidir. Mən bunun səbəbini bilirəm, amma yəqin ki, gərək Azərbaycan tarixçiləri də daha dolğun tədqiqatlar aparsınlar...” Bunu Prezident İlham Əliyev Xocavənd rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşündə çıxışı zamanı deyib.
Ruslar, ingilislər və başqaları niyə Ermənistanı Armenia adlandırır? Necə olub ki, Ermənistana Armenia adı verilib? Bu əsassız adqoyma hardan qaynaqlanır?
Rizvan Hüseynov: “Avropanın və Rusiyanın bəzi siyasi dairələrinin dəstəyi ilə...”
Qafqaz Tarixi Mərkəzinin rəhbəri Rizvan Hüseynov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, ölkə başçısı Azərbaycan tarixçilərinin, tarix elmi ilə məşğul olanların bu məsələni araşdırmalı olduğunu çox düzgün olaraq vurğulayıb. “Ümumi olaraq isə bu məsələ araşdırılıb və bəllidir ki, Hayastanla Ermənistan (Armenia), hayla erməni arasında böyük fərq var. Orta əsrlərdə, hətta XX əsrin əvvəllərinə kimi bir dini cərəyana, yəni erməni kilsəsinə tabe olan icmaya ermənilər deyilirdi. Yəni bu milli deyil, dini bir marker idi. Erməni istənilən xalqın, millətin nümayəndəsi ola bilərdi. Necə ki, milliyyətindən asılı olmayaraq müsəlmanlığı qəbul edənlər müsəlman, katolikliyi qəbul edənlər katolik, provaslavlığı qəbul edənlər provalav adlanır. Bu, erməni məsələsinə də aiddir. İstənilən şəxs erməni kilsəsinə tabe olurdusa, erməni dinini qəbul edirdisə, onun adı erməni olurdu. Erməni sözü də dini formatda işlənirdi və sonradan XIX-XX əsrlərdə Rusiyadan, Avropadan gələn milli projelər bizim regiona da çatdı. Avropadan, Amerikadan gələn missionerlər istər Osmanlı Türkiyəsi ərazisində, istərsə də Qafqazda erməni və başqa xristian icması ilə öz işini aparırdı. Yəni bu missionerlər əslində XVIII əsrdən bu işi aparmağa başlayıblar. Yalançı erməni tarixini “Böyük Ermənistan”, “Böyük Tiqran”, “Ararat” haqqında nağılları, mifləri əslində avropalı missionerlər yazıb və sonradan erməni keşişlərin və dinini dəyişən ermənilərin əli ilə yığılıb yenidən yazılıb, çap olunub, sonra erməni icmaları arasında tədris olunub. Həmin missionerlər Osmanlı Türkiyəsinə və Qafqaza gəlməsəydilər, buradakı icmaların qondarma “qədim Ermənistan tarixi”ndən xəbəri yox idi. Bu yalançı “tarix” əfsanələr, miflər üzərində qurulub, bu nağıllarla işləyən missonerlər onları daha da şişirdib, nəticədə “Böyük Ermənistan tarixi” ortaya çıxıb.
Ermənilərin içində müxtəlif etnik qruplar vardı və o qruplardan biri də haylar idi. Avropanın və Rusiyanın bəzi siyasi dairələrinin dəstəyi ilə bu haylar bütün erməni dini-mədəni mirasına sahib çıxdılar. Yəni erməni mirası çox zəngin idi və burada erməni monofizik dininə qulluq edən fərqli millətlərin nümayəndələrinin ortaq mədəni-mənəvi dəyərləri, abidələri, kilsələri, kitabları və sair vardı. Avropanın və Rusiyanın müəyyən siyasi qüvvələrinin dəstəyi ilə bu irsə haylar sahib çıxdı. Nəyə görə? Çar Rusiyası XIX əsrdə və XX yüzilliyin əvvəllərində Eçmiədzindəki (Üçmüəzzin - Üçkilsə) katolikoslara dəstək verdi. Eçmiədzin kilsəsinin adı Ararat idi və haylara tabe idi. Bundan başqa, Qafqazda və Yaxın Şərqdə də erməni dini mərkəzləri vardı. Yəni Ararat kilsəsi tək deyildi, Yaxın Şərqdə Kilikiya böyük evi vardı, Qüdsdə, Livanda, İstanbulda da həmçinin. Bunlar fərqli-fərqli dini konsepsiyalar əsasında fəaliyyət göstərirdilər”. Amma Çar Rusiyasının əsas gücü Ararat kilsəsinə verdiyini deyən R.Hüseynov qeyd etdi ki, 1830-cu illərdə bu kilsənin rəhbərinə bütün ermənilərin katolikosu statusu verildi və Qafqazda, Türkiyədə, İranda və başqa yerlərdə yaşayan ermənilər məcburən hay kilsəsinə tabe edildi, nəticədə də Qafqazda yaşayan xalqların, albanların, udilərin mirası hayların əlinə keçdi. “Bunu mənimsəmək üçün ümumi olaraq rus, ingilis və başqa Avropa dillərində erməni və Ermənistan termini işlənməyə başladı. Halbuki, dediyimiz kimi, Armenia ilə Hayastan, erməni ilə hay arasında böyük fərq var. Məqsəd nə idi? Bütün bu mirasa sahib olmaq üçün yeni termindən istifadə etmək lazım idi. O termin ki, bütün məsələləri ehtiva etsin, ona görə də erməni və Ermənistan termini imkan yaratdı ki, haylar bütün bu mirasa sahib çıxsınlar. Ümimi bir erməni və Ermənistan çətiri altında bu proses başladı və Qafqazda qondarma hay dövləti yarananda həmin proses Ermənistan çətiri altında gerçəkləşdi, bu ərazidə yaşayanlar isə haylara çevrildi...
Cənab Prezident bu məsələni bilir və bunu çox haqlı olaraq gündəmə gətirir. Tarixçilər, ekspertlər bunu araşdırmalı, bilməlidir” - deyə R.Hüseynov qeyd etdi.
Hafiz Cabbarov: “Əslində Armeniya indiki Ermənistan ərazisini, yəni tarixi Qərbi Azərbaycanı deyil, Fərat çayının yuxarı axarını əhatə edirdi”
Tarix fənni üzrə dəsrliklər müəlli, tarixçi Hafiz Cabbarovun sözlərinə görə, Fərat çayının yuxarı axarlarında, Van gölündən qərbdəki ərazilərdə, indiki Türkiyənin cənub-şərq hissəsində, Anadoluda coğrafi məkan olaraq Armenia adı qeyd edilirmiş: “Armenia nə etnik, nə də siyasi məfhum olub, bu sadəcə coğrafi bir məkanı bildirir. Armeniya sözü Mesopotomiyada yaşayan qədim arami dilində “yüksək yer” deməkdir. Məlum olduğu kimi, Mesopotomiya əsasən düzənlik ərazidir. Onun şimalı isə dağlıq olduğu üçün belə adlanırdı. Necə ki, Mesopotomiya sözü etnik adı bildirmir və yunan dilində iki çay arası deməkdir, Armeniya da yüksək yer deməkdir. Əslində Armeniya indiki Ermənistan ərazisini, yəni tarixi Qərbi Azərbaycanı deyil, Fərat çayının yuxarı axarını əhatə edirdi. Herodotun göstərdiyi Armenia indiki Ermənistandan xeyli aralı - Fərat çayının yuxarı axarına düşür. Ümumiyyətlə, Heredotdan başqa tarixçilər də bu ərazini Armenia adlandırıblar. Ancaq Prezidentin də qeyd etdiyi kimi, indiki Ermənistanın adı ingilis və rus, eləcə də digər dillərdə Armeni adlandırılsa da, ermənilər özlərini hay, Ermənistanı isə Hayastan adlandırırlar. Bəs nə üçün onlar beynəlxalq ictimaiyyətə bildirmirlər ki, bizim ölkəmizin adı Hayastandı və bizim ölkənin belə adlandırılmasını istəyirik. Hətta bununla bağlı presedentlər də var. Bir çox ölkələr var ki, bununla əlaqədar məsələ qaldırıb öz ölkələrini özləri necə adlandırırlarsa, beynəlxalq ictimaiyyətdən də o cür adlandırılmasını tələb ediblər, buna nail olublar. Haylar öz ölkələrinin adının Armenia deyil, Hayastan olduğunu dünyaya bəyan etsələr, illərdir yaratdıqları yalançı, mifik tarixi, uydurmalar üzərində qurulan təbliğatlarını ifşa etmiş olarlar. Onda bütün dünya alimləri ayağa qalxar və hayların Armeni deyilən bölgəyə gəlmə olduğunu dünyaya bəyan edərlər. Bütün versiyalarda indi erməni adlandırılan, əslində isə hay olanların Armenia deyilən bölgəyə gəlmə olduğu sübut edilir. Bəs Armenianın sakinləri kimlər olub? Armenianın qədim sakinləri əsasən türkdilli tayfalar, iskitlər, saklar olub, eyni zamanda burada müxtəlif dilli tayfalar yaşayıb, amma daha çox üstünlük türk tayfalarına mənsub olub. Bir qədər sonra isə qipçaq türk tayfaları burada məskinlaşıblar və təsadüfi deyil ki, qriqorianlığı qəbul edən qıpçaqlar da həm Ermənistan ərazisində, həm də başqa yerlərdə öz izlərini qoyublar.
Bir məsələyə də toxunmaq istərdim. Ermənilərin adı da, yaşadıqları ərazi kimi, başqalarından oğurlanmadı. Hətta təriqətləri də oğurluqdu. Bildiyiniz kimi, haylar xristianlığın qriqoryanlıq məzhəbinə tapınırlar, bu məzhəbin əsasını parfiyalı Qriqor qoyub. Parfiyalıların isə dünya tarix ədəbiyyatında dil və etnik mənzubiyətcə əsasən irandilli, ikinci versiyaya görə isə türkdilli olması məsələsi var. Hay tarixçiləri və dilçiləri də etiraf edirlər ki, onların dilində işlənilən sözlərin böyük əksəriyyəti alınma sözlərdir. Əsasən də türk və fars, eləcə də bölgədəki başqa xalqların dillərindən sözlər alaraq istifadə ediblər. Haylar bəlkə də dünyada yeganə toplumdur ki, yaşadığı ərazilər, dilləri, dinləri, mədəniyyətləri başqa xalqlardan oğurluq hesabına yaranıb. Bu da, təbii ki, çox da uzun müddət davam edə bilməz. Hayların, Vətən müharibəsində məğlub olduqları kimi, tarix elmində, mədəniyyət sahəsində də həyata keçirdikləri oğurluqlar, saxtakarlıqlar beynəlxalq aləmdə ifşa olunacaq. Çox təəssüf ki, əsasən dünya ictimaiyyəti bütün həqiqətləri bilsə də, bunu etiraf etmək istəmirlər. Çünki tarixən haylar böyük dövlətlərin əlində alət olublar, bu dövlətlər bölgədə öz çirkin məqsədlərini həyata keçirmək üçün haylardan istifadə ediblər” - deyə H.Cabbarov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
