Son günlərdə həmişə din, tarix və mədəni tellərlə bağlılıqları vurğulanan İranla Azərbaycan arasında müəyyən gərginliyin mövcudluğu heç kimə sirr deyil. Bu məsələdə İranın tam haqsız olması da bütün dünya tərəfindən bilinir. Elə İranın özündə də böyük əksəriyyət məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır.
Güney Azərbaycandan olan siyasi şərhçi Məhsa Mehdili bu xüsusda bildirir ki, İran Azərbaycanla münasibətində öz iç dinamikalarını nəzərə almadan hərəkət edir: “İran müharibə zamanı yük maşınları ilə Ermənistana silah-sursat göndərərək, öz iç dinamikalarını nəzərə almadan siyasi cəhətdən həqiqətən yanlış addım atdı və daha sonra buna yenə davam etdi. Yəni öz vətəndaşları ilə eyni kimliyi, eyni etnik mənsubiyyəti, hətta eyni vətən anlayışını daşıyan insanlara qarşı hərəkət etməsi İranın özünə bir zərbədir. Öz içində Azərbaycan toplumu ilə, türklərlə barışmaq yerinə, onları dinləmək yerinə belə bir mövqe sərgiləməsi İrana müsbət heç nə vəd etmir. İranın hərbi təlimlərə başlaması, əslində beynəlxalq hüquqa görə də bir ölkənin ərazi bütövlüyünə hörmətsizlikdir”. Məhsa Mehdili İranın rasional hərəkət etmədiyini və bu səbəblə özünü bölgədə təcrid etdiyini önə çəkir. Onun sözlərinə görə, İran daha ağıllıca hərəkət edə bilərdi: “İranın içərisində bir türk məsələsi, bir Azərbaycan məsələsi var. İranın bu həqiqətlə, bu problemlərlə üzləşmək yerinə, iç məsələlərini doğru bir şəkildə, demokratik orqanlar və dialoq zəminləri yaradaraq həll etmək yerinə bu cür sağa-sola hücum edib öz insanlarını incitməsi böyük xəta idi. Amma bunlar bu xətaya davam edirlər. Elə düşünürlər ki, uzun sürə basqı siyasəti ilə bu şəkildə davam edə bilərlər. Bu siyasət həm İranı təcrid edəcək, həm də iç münaqişələri çoxaldacaq. Bir də, mən düşünürəm ki, Türkiyənin vasitəçiliyi ilə gələcəkdə Ermənistan da daha mötədil hərəkət edəcək və daha barışdırıcı bir zəmində yeni əməkdaşlıqlar yaranacaq. Bu şəraitdə İran da təcrid olunaraq dostlarını itirəcək”. Xatırladaq ki, Ermənistanla münasibətlərini dərinləşdirən İran öz ərazisi üzərindən Bakıdan Naxçıvana hərbi yük təyyarələrinin uçuşuna qadağa qoyub. Sıravi iranlıların da məsələ ilə bağlı BBC-yə verdiyi açıqlamalar xüsusi maraq doğurur. İranın Kərəc şəhərindən Məhəmməd Qəimi hesab edir ki, Azərbaycan İranın Ermənistana verdiyi dəstəkdən rahatsızdır: “Ancaq bu işin sonu savaş olmaz. İran Azǝrbaycanında Azǝrbaycanı sevən milyonlarla insan var və İran dövləti bu risqə getməz. Üstəlik, hər ikisi də şiə bir toplumdur və dərin ortaq tarixləri var”. Təbrizdən 43 yaşlı xanım Elnaz Bərği hesab edir ki, İranın özü nə etdiyini bilmir: "Bilsəydi, Azərbaycana toxunmazdı. Cənubi Azərbaycanda İran və dövlət tərəfdarları olsa da, xalq umumiyətlə Azərbaycanın yanındadır. İran Qarabağı İslam torpağı sayır, amma ermənilərə silah verir. Bu hansı məntiqə uyğundur? Bizim şimali azərbaycanlılarla heç fərqimiz yoxdur. Bizim bacı-qardaşlarımızdır. Biz necə o dil və tariximizdən qopa bilərik ki? İlham Əliyev gəldi Xudafərində dedi ki, bura qardaşlıq sərhədidir, amma bunlar onu da görmədilər. Ondan sonra Əliyev yumruğunu göstərdi. Biz savaş istəmirik, amma olsa da İranın yanında olmayacağıq". Həmədandan olan 46 yaşlı İran azərbaycanlısı Əlirza Bahari hesab edir ki, Tehranı narahat edən yerli Azərbaycan əhalisidir: “İranın bütün qorxusu bizik. İran İrandaki türklərin oyanmasından qorxur. Erməni və İsrail bəhanədir. Qarabağ zəfərindən sonra sanki farslar uduzmuş kimi bir əhvala girdilər. İran gurultu edər, amma savaşa girə bilməz. Azərbaycanın arxasında Türkiyə, yəhudi lobbisi və müsəlman dünyasında önəmli olan Pakistan kimi ölkə var. Bunlar sadəcə bildiklərimizdir. Bəs İran? Demək istəyirəm ki, İran dünyada yalnızlaşıb və savaşa cəsarət edə bilməz”. Tehrandan 39 yaşlı Şadmehr Misaği hesab edir ki, dünyada və Yaxın Şərqdə qonşu ölkələrlə yaxşı qonşuluq münasibətləri çox önəmlidir: “Ancaq təəssüf ki, İran bunu yaxşı bilmir. Xüsusilə şiə-sünni məsələsinə baxdıqda, İranın sünni dünyası ilə əlaqələri yaxşı deyil. Qonşuluq əvəzinə silahlılar yaratmağa çalışır, bu da bölgədə problem və gərginliyə səbəb olur. İran Yəməndə husiləri yaratdığı kimi, çalışdı ki, Azərbaycanda da “Hüseyniyun milisi” yaratsın, amma Azərbaycan dövləti bunu bildi və əngəllədi”. Təbrizdən 45 yaşlı Yaşar Xaqani isə bildirir: "Mən hələm başa düşməmişəm, İran nə istəyir? Bunlar (dövlət) heç insanları düşünmür. Hər kəs İrandan getmək istəyir. Bir qonşusu İrandan məmnun deyil. İrana hər mənada yaxın olan Azərbaycandır, nəinki Ermənistan. Deyirəm, hər ikisi ilə yaxşı olsun, amma müsəlman-müsəlman deyib niyə Azərbaycanı dəstəkləmirsən? Həqiqət budur ki, həm biz (İran xalqı), həm Yaxın Şərq xalqı bunların əlindən zara gəlib. Əlbəttə ki, Azərbaycan bizdəndir, eyni zamanda, savaş ən pis seçim olar və burada ən çox zərər görən o taylı-bu taylı azərbaycanlılar olar”.
Tehrandan 45 yaşlı Kaveh Niktan hesab edir ki, İran dövləti iç problemini gizlətmək üçün başqa problemləri ortaya çıxarır və yaxşı qonşularını incidir: “Bunu da deyim ki, biz iranlılar özəlliklə Azərbaycan və Türkyə ilə mədəniyyət mənasında daha çox yaxınıq. Amma bütün ölkələr və xususilə qonşularla qarşılıqlı sayğı çərçivəsində əlaqədən kənarıq. Savaş olacağına heç inanmıram. Belə gedərsə, sonumuz ya Şimali Koreya olacaq, ya da Yugoslaviya”. Şiraz şəhərindən Mərcan Mərvdəşti isə deyib: “Mən problemin qaynağını yaxşı bilmirəm, düzü. Ancaq İran rejiminə iç problemi ört-basdır etmək üçün xarici səbəblər gərəkdir. İran o qədər səhv addımlar atıb ki, doğru sözünə də inanmırlar. Təbii, bu baxımdan İranın haqlı olduğunu demirəm. Mən bilirəm ki İran vətəndaşı olan azərbaycanlılar bu məsələyə çox həssasdır və İran dövləti də bunu bilir”.
Samirə SƏFƏROVA
