Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Ermənistanda maraqlı proseslər müşahidə edilməkdədir. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan iddia edir ki, ölkəsinin ərazisində suveren dəhliz ola bilməz. Onun sözlərinə görə, dəhliz siyasi məsələdir, bu məsələ müzakirə edilməlidir: “Ermənistandan Türkiyə və Azərbaycanı birləşdirən, azərbaycanlıların istifadə etdiyi dəhlizlər və ya yollar açıla bilər. Bu variant mümkündür, amma bu yollar Ermənistanın nəzarətində olmalıdır”.
Lakin Ermənistan parlamentinin “Hayastan” fraksiyasının deputatı Anna Qriqoryan bildirir ki, dəhliz məsələsində İrəvanın mövqeyini heç kim nəzərə almır. Erməni deputat qeyd edib ki, Zəngəzurda vəziyyət yaxşılaşmır, Azərbaycan orada genişmiqyaslı tikinti işləri həyata keçirir və Ermənistan hakimiyyətindən heç kim nə inşa edildiyini və bunun Ermənistan üçün hansı təhlükəsizlik məsələləri yarada biləcəyini bilmir: “3 il əvvəl ölkəmizin sahibi olduğumuzu deyən insanlar bu gün nə ölkəyə, nə də xalqa sahib çıxır”. Deputat bildirib ki, Zəngəzurun vəziyyətində heç bir müsbət irəliləyiş yoxdur. Qeyd edək ki, Ermənistan son dövrlərdə İran vasitəsilə Zəngəzur dəhlizinin açılmasına daha çox əngəl olmaq istəyir. Erməni politoloq Beniamin Poqosyan bu xüsusda bildirir: “44 günlük müharibənin nəticələri İranın xeyrinə olmadı və bu ölkə prosesin qarşısını ala bilmədiyini başa düşdü. O anladı ki, yeni vəziyyətə uyğunlaşmağa başlamalıdır. Amma İran üçün bir qırmızı xətt var. O da Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən Zəngəzur dəhlizidir. İran hər tərəfdən türk qüvvələri ilə əhatə olunmaq istəmir, qorxur ki, Azərbaycanla Türkiyə Ermənistanı bu dəhlizin açılışına getməyə məcbur edəcək. Son günlər İrandan göndərilən “mesaj”lar da buna işarədir. Azərbaycanla Türkiyə Ermənistanı güc yolu ilə Zəngəzur dəhlizini açmağa məcbur etməyə çalışsa, İran ordusunu cəlb edərək buna cavab verə bilər. Amma Ermənistan özü dəhlizin açılmasına razılıq verərsə, İranın bu prosesin qarşısını almaq imkanları, demək olar ki, sıfıra enəcək”. Bu fonda diqqət çəkən məsələ odur ki, Moskvada səfərdə olan İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahianın rusiyalı həmkarı Sergey Lavrovla görüşündə səslənən fikirlər İrəvanın dəhliz məsələsində Tehrana ümidlərini heçə endirib. İranlı nazir Lavrovla birgə jurnalistlər önündə özünü haqlı tərəf kimi göstərməyə çalışsa da, Rusiyanın baş diplomatı Azərbaycanın mövqeyini diqqətə çatdırmaqla həmkarının iddialarını neytrallaşdırdı, daha dəqiqi, onun dediklərini heçə çıxardı. Lavrov postmüharibə dövründə “3+3” formatında (Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya, Gürcüstan, İran və Ermənistan) əməkdaşlığın zəruriliyini önə çəkib, bu o deməkdir ki, Abdullahianla görüşdə Moskva Tehranı Zəngəzur dəhlizinə dair qərəzli mövqedən əl çəkməyə çağırıb. Nəzərə alaq ki, Zəngəzur dəhlizini Rusiya, Azərbaycan və Türkiyə qədər olmasa da, Bakı və Ankaranın maraqlarına cavab verəcək səviyyədə dəstəkləyir. Moskva Tehrana bildirir ki, Qarabağ münaqişəsini Rusiya həll edib, regionun gələcəyi də rusların vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş üçtərəfli razılaşmalar çərçivəsində olacaq. Nəticədə kommunikasiyalar açılacaq, Zəngəzur dəhlizi olacaq, İrəvanın Bakı və Ankara ilə münasibətləri normallaşacaq. Bu, İranın Cənubi Qafqazda yeganə vizit kartı olan Ermənistanın da əlindən çıxması deməkdir. Moskva Tehrana iki məsələni izah edib. Bunlardan birincisi odur ki, Qafqazdakı yeni reallığın qarantı Türkiyə və Rusiyadır. İkincisi də İran üçün bölgədə varlığının davam etməsinin yeganə yolu “3+3” formatına qoşulmaqdır. Deməli, İrəvan dəhliz məsələsində Tehrana ümid edə bilməz. Türk ekspert Mehmet Akif Okur bu xüsusda bildirir: “Təbii ki, İranın sərgilədiyi bu mövqeyi mehriban qonşuluq münasibətləri ilə izah etmək mümkün deyil. Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı həm də İranla olan sərhədlərini bərpa edib. Əgər İran onun şimal sərhədini təhdid edən bir xarici gücün bölgəyə yerləşdiyini iddia edirsə, bunun konkret dəlilləri olmalıdır. Ancaq İran heç bir dəlil göstərə bilmir. Bəs İran nə üçün belə davranır? Birinci səbəb odur ki, Qarabağ zəfəri bölgədəki qüvvələr balansını dəyişib. İran Zəngəzur dəhlizinin açılmasına yalnız nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin açılması kimi baxmır, eyni zamanda bunun yaradacağı geosiyasi nəticələrin bölgədə həmişəlik qalacağını düşünür. Yəni rəsmi Tehran Avropadan başlayan, Türkiyədən və Zəngəzur vasitəsilə Azərbaycandan keçərək Orta Asiyaya qədər uzanan yeni yolu özünün uzunmüddətli maraqlarına təhdid olaraq görür. İkinci səbəb Azərbaycanın Qarabağ zəfərindən sonra daha da güclənməsi, parlaması və cazibə mərkəzi halına gəlməsidir. İranda da ölkə əhalisinin təxminən yarısını Azərbaycan türkləri təşkil edir. Onlar da qələbədən çox şad oldular və özlərinə güvənləri artıb. İran bundan sonra onların mədəni tələblərinin artacağından da narahat ola və bunu əngəlləmək üçün “əzələ nümayişi” göstərə bilər. Lakin bütün hallarda, İranın davranışlarına heç cür haqq qazandırmaq olmaz. Üstəlik, müxtəlif siyasətçilər verdikləri fərqli açıqlamalarla Azərbaycanın müstəqilliyinə qarşı hörmətsizlik nümayiş etdirirlər. Azərbaycan İran torpağı deyil. Azərbaycan azad, müstəqil bir dövlətdir. Eyni zamanda, din bağını Azərbaycanın müstəqilliyinə kölgə salmaq üçün istifadə etmək istəyənlərin də olduğunu görürük. Lakin bunlar ikitərəfli münasibətlərə qalıcı zərərlər yetirə bilər. Türkiyə və Azərbaycan burada bütün dövlətləri əhatə edən “Altılıq platforması” təklifi ilə çıxış edib. Lakin bunun qarşılığında biz İranın hərbi və siyasi hədələri ilə qarşılaşırıq”.
Tahir TAĞIYEV
