Son illər ərzində ABŞ-ın Qafqaz siyasətində ciddi qüsurlara yol verməsi, xüsusən də Azərbaycana münasibətdə effektiv siyasət yürütməməsi indi okeanın o tayında daha çox tənqid edilir. Ümumiyyətlə, Qafqazda geosiyasi vəziyyətin təhlili göstərir ki, ABŞ-ın regionda siyasi, iqtisadi fəallığının azalması ilk növbədə Vaşinqtonun öz maraqlarına ziddir. Hər halda, İranın regionda fəallaşmaq niyyəti, Rusiyanın burada mövqelərini gücləndirməsi həm də ABŞ-ın Qafqazda mövqelərinin zəifləməsinin nəticəsidir.
İndiki halda ekspertlər belə hesab edir ki, ABŞ-ın regiona qayıtması, ən azından, burada qüvvələr balansının qorunması baxımından vacibdir. Amma bunun üçün ABŞ ilk olaraq Azərbaycanla münasibətlərini daha da dərinləşdirməlidir. Çünki Azərbaycan olmadan ABŞ regionda maraqlarını təmin edə bilməz. Bu müstəvidə ABŞ ilk olaraq postmüharibə dövründə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasına çalışmalıdır. Məhz bu, ABŞ-ın regionda nüfuzunu yüksəldə, mövqelərini daha güclü hala gətirə bilər. ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri Erl Lisenberger bu xüsusda artıq müəyyən maraqlı açıqlamalar verib: "ABŞ Azərbaycan və Ermənistan arasında problemlərin həlli üçün hər hansı imkanlar axtarışındadır". O, buna misal kimi, ötən həftə Nyu-Yorkda ABŞ Dövlət katibinin müavini Viktoriya Nulandın Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri ilə ayrı-ayrılıqda görüşlər keçirməsini göstərib: “Hər kəsə məlumdur ki, ölkələr arasında həll edilməmiş problemlər indiyədək qalmaqdadır. Bu uzun bir proses olacaq və bu problemləri həll etmək üçün görüşlər və birgə fəaliyyət tələb olunacaq”. Xatırladaq ki, BMT Baş Assambleyasının 76-cı sessiyası çərçivəsində Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov ABŞ dövlət katibinin siyasi məsələlər üzrə müavini Viktoriya Nuland ilə görüşüb. Amma təbii ki, ABŞ-ın digər real addımlar atması da olduqca mühümdür. Elə bu müstəvidə Vaşinqtondakı “The Heritage Foundation” Tədqiqat Mərkəzinin xarici siyasət üzrə eksperti Lük Koffin də qeyd edir ki, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra ABŞ Cənubi Qafqazda iştirakını fəallaşdırmalıdır. O bildirir ki, Azərbaycan özünün beynəlxalq miqyasda tanınmış sərhədlərini bərpa edib və Cənubi Qafqazda iqtisadi lider kimi qalmaqda davam edir: “Bu gün Azərbaycan özünün Qərblə Rusiya arasında balansını saxlamağa çalışır. Bütün dünyada böyük dövlətlər arasında rəqabətin kəskinləşməsi ilə əlaqədar ABŞ Azərbaycanla qarşılıqlı əlaqələrini daha da fəallaşdırmalıdır. Bu günlərdə İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanmasının birinci ildönümü olub. 2020-ci il noyabrın əvvəlində müharibə başa çatıb, Ermənistan və onun dəstəklədiyi separatçılar daha yaxşı hazırlığa malik olan və daha yaxşı təchiz edilmiş Azərbaycan ordusuna məğlub oldular. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etməyə və otuz illik erməni işğalına son qoymağa nail oldu. Azərbaycanın qələbəsi Cənubi Qafqazda və Xəzər regionunda yeni geosiyasi reallıq yaratdı. Amerikalı siyasətçilər bu fakta xüsusi diqqət yönəltməlidir. Azərbaycan ABŞ-ın geosiyasi maraq dairəsinə daxil olan strateji regionda yerləşir.
ABŞ Azərbaycan barəsində öz xarici siyasətini hazırlayarkən bir neçə amili nəzərə almalıdır. Bunlar transatlantik cəmiyyətin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi – Azərbaycan bu prosesdə mühüm rol oynayır; böyük dövlətlərin rəqabətinin davam etməsi şəraitində Azərbaycanın geostrateji mövqeyi və Azərbaycanla İsrail arasında çox sıx münasibətlərin olmasıdır. Bundan əlavə, Azərbaycan mühüm diplomatik vasitəçidir. O, ABŞ və Rusiyanın dövlət strukturlarının yüksəkvəzifəli nümayəndələri arasında əməkdaşlıq və görüşlər üçün dəfələrlə münasib platforma yaradıb. Nəhayət, Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın qapısıdır. ABŞ administrasiyası Cənubi Qafqaz regionu barəsində düzgün siyasət qurulması üçün bir neçə addım atmalıdır. Vaşinqton prezidentin Cənubi Qafqaza səfərini planlaşdırmalıdır. İndiyə qədər ABŞ-ın heç bir prezidenti hakimiyyətdə olduğu dövrdə Azərbaycana və ya Ermənistana səfər etməyib. Yalnız oğul Corc Buş 2005-ci ildə Gürcüstana səfər edib. Bu vəziyyəti dəyişmək vaxtıdır. ABŞ prezidentinin səfəri bu regionun Birləşmiş Ştatlar üçün əhəmiyyəti barədə güclü siqnal olar. Vaşinqton ABŞ-ın Azərbaycanda daha ciddi iştirakını nümayiş etdirməlidir”. Ekspert daha sonra “C5+1” platformasını “C5+2” platformasına çevirməyi, oraya Azərbaycanın da daxil olmasını təklif edir: “ABŞ-ın Mərkəzi Asiya ilə qarşılıqlı fəaliyyətinin uğurlu olması üçün 2007-ci ildə yaradılmış təşəbbüsə Azərbaycanı da qoşmaq lazımdır. “C5” platformasında Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan iştirak edir, “+1” isə Birləşmiş Ştatlardır. Bu platformanın əsas məqsədi beş Mərkəzi Asiya respublikası ilə ABŞ-ın çoxtərəfli əməkdaşlığı üçün format yaratmaqdır. Azərbaycan Mərkəzi Asiyada yerləşməsə də, iqtisadi, mədəni, ticari, tarixi və tranzit amillər səbəbindən transatlantik cəmiyyət üçün bu regionun qapısı sayılır. ABŞ-ın Gəncədə də diplomatik iştirakının təsis olunması mühümdür. Avrasiyanın strateji əhəmiyyətli hissəsində yerləşən Gəncə Azərbaycanın ikinci böyük şəhəridir”. Ekspert “Transxəzər” qaz kəmərinin və Ermənistanın da daxil olduğu yeni regional tranzit və enerji infrastrukturunun tikintisinə siyasi dəstək göstərməyi də tövsiyə edir: “Ermənistanla Azərbaycan arasında möhkəm sülh yaratmağın vaxtıdır. Onların qarşılıqlı iqtisadi fəaliyyətinin inkişafı münasibətlərin yaxşılaşmasına müsbət təsir göstərər”. Ekspert regiondakı bütün layiqli müttəfiqlərə təhlükəsizlik sahəsində kömək göstərməyi tövsiyə edir: “ABŞ hökumətinin hər hansı başqa ölkəyə hərbi yardım göstərilməsi barədə qərarı Konqresdə fasiləsiz lobbiçilik edən müəyyən qrupların tələblərinə deyil, Amerikanın milli maraqlarına əsaslanmalıdır. Məsələn, “Azadlığa Dəstək Aktı”na 1992-ci ildə erməni lobbisinin səyləri hesabına qəbul edilmiş 907-ci Düzəliş Azərbaycana qarşı yönəlib. Bu Düzəliş ABŞ-ın regionda milli maraqları üçün ədalətsiz maneədir”.
Elə digər bir çox ABŞ ekspertləri də eyni mövqeni bölüşür.
Samirə SƏFƏROVA
