Postmüharibə dövründə Azərbaycan regionda sülhün bərqərar olması, əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulması üçün Ermənistanla birbaşa sülh danışıqlarına, dialoqa hazır olduğunu bildirib. Bu məqsədlə Azərbaycan ən yüksək səviyyədə Ermənistana müvafiq müraciətlər də ünvanlayıb.
Məsələyə İspaniyanın EFE agentliyinə müsahibəsində yenidən toxunan Prezident İlham Əliyev Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla üz-üzə danışıqlara hazır olduğunu bildirib: “Əslində, danışıqlar və təmaslar başlamışdır. Azərbaycan, Ermənistan və Rusiyanın baş nazirlərinin müavinləri səviyyəsində əməkdaşlığın formatı mövcuddur və bu format kommunikasiyaların açılması məsələsinə həsr olunub. Həmçinin bu yaxınlarda BMT Baş Assambleyasının sessiyası çərçivəsində Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirlərinin görüşü baş tutub. Bu, müharibə bitəndən sonra birinci dəfə baş vermişdir. Bizim nazirin mənə verdiyi məlumata görə hesab edirəm ki, görüş konstruktiv və ümidverici olmuşdur. Bizim mövqeyimiz müharibə bitəndən sonra dəyişməz olaraq qalır. Biz Ermənistanla hər iki ölkənin ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması əsasında normal münasibətlər qurmaq istəyirik. Biz dərhal sərhədlərimizin delimitasiyasına və əlbəttə ki, bu proses bitəndən sonra demarkasiyasına başlamağa hazırıq. Həmçinin biz gələcək sülh sazişi üzərində Ermənistanla işləməyə başlamağa hazır olduğumuzu bildirmişik. Bütün bu təşəbbüslər tərəfimdən və digər Azərbaycan rəsmiləri tərəfindən dəfələrlə vurğulanmışdır”. Bununla yanaşı, İlham Əliyev onu da qeyd edib ki, Paşinyanla bir araya gəlməyə hazırdır: “Mən hazıram və mövqeyimi artıq ifadə etdim. Ermənistan tərəfi hazırdırsa, mən də hazıram. Bizim bir görüşümüz olmuşdur və o, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin dəvəti əsasında bu ilin əvvəlində üçtərəfli formatda keçirilmişdir. Mən cənab Paşinyanla o hazır olanda istənilən zaman danışmağa hazıram. Beləliklə, mən bu müzakirələrə açığam və hesab edirəm ki, bu, müharibənin bitdiyinin və həmin səhifənin çevrildiyinin yaxşı göstəricisi ola bilər. Bu çox vacibdir. Çünki biz hələ də Ermənistan siyasi isteblişmentində revanşizm cəhdlərini nümayiş etdirən bəyanatları, tarixən və beynəlxalq hüquq əsasında bizə məxsus olan əraziləri təkrar ələ keçirmək üçün gələcək planların qurulması cəhdlərini görür və eşidirik. Buna görə, Ermənistan hökumətinin iradəsi, ciddi iradəsi, təkcə sözlər, bəyanatlar yox, əməllər müharibənin bitməsini və bizim sülh dövrünə doğru irəlilədiyimizi nümayiş etdirəcək”. Daha əvvəl Fransanın “France-24" televiziya kanalına müsahibə verən İlham Əliyev bildirmişdi ki, Minsk Qrupunun həmsədrləri iki ölkə liderinin görüşü təklifi ilə çıxış etsə, Azərbaycan buna qarşı çıxmaz.
Məhz belə bir vaxtda Nikol Paşinyan da Latviyada erməni icması ilə görüşdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşə hazır olduğunu bildirib: “Ən yüksək səviyyədə görüşlərə hazırıq, yəni xarici işlər nazirləri və baş nazir-prezident formatında”. Hökumət başçısı əlavə edib ki, Əliyevlə görüşə gedərkən bütün minalanmış ərazilərin xəritəsini götürməyə hazırdır. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan da deyib ki, Bakı məsələləri müzakirə etməyə hazırdırsa, Nikol Paşinyan yaxın vaxtlarda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşə bilər. Beləliklə, verilən rəsmi açıqlamlardan bəlli olur ki, Azərbaycan və Ermənistan liderləri növbəti görüşə hazırdır. Belə görüş postmüharibə dövründə münasibətlərin inkişaf axarının müəyyən edilməsi baxımından olduqca vacibdir. Hesab edilir ki, məhz belə birbaşa görüşlərlə Ermənistanla sərhədlərin müəyyən edilməsi, sülh müqaviləsi imzalamaq istiqamətində razılıqlar əldə edilə bilər. İndiki halda Ermənistana kənar təsirlər buna imkan vermir. Amma birbaşa görüşlərdə vəziyyət tamamilə fərqli ola bilər. Kanada Qlobal Münasibətlər İnstitutunun elmi işçisi Robert Katler də “New Europe" nəşrində dərc olunan məqaləsində məsələyə məhz bu prizmadan nəzər salır. Qeyd olunur ki, postmühribə dövründə inkişafa kömək göstərilməsi üçün üçtərəfli işçi qrup 2021-ci il 11 yanvar üçtərəfli görüşünün yekunlarına əsasən və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın 9-cu maddəsinə uyğun olaraq yaradılıb: “Xoş niyyətini göstərən Azərbaycan öhdəliyi olmadığı halda öz milli boru kəməri sistemi ilə Rusiyadan təbii qazı Ermənistana tədarük edib". Müəllif bildirir ki, inkişafın digər vacib aspekti odur ki, atəşkəs sazişi Azərbaycanla Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təşkil olunmasına imkan verəcək dəhlizin açılmasını nəzərdə tutur və orada həqiqətən bərpası mümkün olan dəmir yolu mövcuddur: “Amma Ermənistan Zəngəzur dəhlizindən keçməyən daha uzun dəmiryol marşrutunun açılmasında təkid edir. Bu marşrut daha uzun vaxt aparacaq, eyni zamanda onun bərpası və təmiri daha baha başa gələcək".
Məqalədə bildirilir ki, daha əvvəl Türkiyənin BOTAŞ enerji şirkəti Naxçıvanla Ermənistan sərhədində iri zavodun tikintisində maraqlı idi: “Əgər bu məqsəd üçün Ermənistanın cənub hissəsində boru kəməri tikmək mümkün olsaydı, bu, iqtisadi inkişafa ethiyacı olan bölgədə emal kompleksinin tikintisi sayəsində yeni iş yerlərinin yaradılmasına imkan verəcəkdi". Müəllifin fikrincə, həmin boru kəməri Ermənistanın uzunmüddətli maraqlarına cavab verəcəkdi, amma İrəvan müharibədən sonrakı daxili siyasi böhranla əlaqədar bu fikirdən imtina etdi: "Tamhüquqlu hökumətə malik olmadan, baş nazir Nikol Paşinyanın təşəbbüsü ilə keçirilmiş erkən parlament seçkilərinin yekununda İrəvan heç bir konstruktiv qərar verə bilmədi. Ermənistanın qətiyyətsizliyi və ləngimələrlə üzləşən Azərbaycan və Türkiyə Naxçıvanın Türkiyədən qazla təchiz olunması üçün İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin tikintisi barədə anlaşma memorandumu imzaladı". Qeyd olunur ki, etimadın möhkəmləndirilməsi üçün ən təxirəsalınmaz və effektiv tədbir 1990-cı illərin əvvələrində etnik təmizləmə nəticəsində yurdlarından qovulmuş azərbaycanlı dinc sakinlərin azad edilmiş ərazilərdə öz evlərinə qayıtmasına kömək göstərmək ola bilər: “Amma bu evlərin böyük əksəriyyətinin dağıdılması ilə yanaşı, erməni qoşunlarının əraziləri tərk etməzdən qabaq yerləşdirdikləri minaların təhlükəsi aktualdır. Dünya ictimaiyyəti indi vəziyyətin ciddiliyini anlamağa başlayıb və daha çox ölkə minalardan təmizləmə əməliyyatları üçün vəsait, avadanlıq və təlimlər təklif edir". Yekunda müəllif vurğulayır ki, ATƏT Minsk Qrupu artıq köhnəlib və heç bir rol oynaya bilmir: "Konsensus diplomatiyasına əsaslanan ləng, çoxtərəfli beynəlxalq təşkilatlar bugünkü inkişaf tempi ilə ayaqlaşa bilmir. Tamamilə aydındır ki, “Madrid prinsipləri” köhnəlib. Əlamətdardır ki, hətta Ermənistan tərəfindən heç kim müharibə bitəndən sonra bu prinsipləri xatırlatmayıb". Bu fonda hesab edilir ki, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin birbaşa təması qarşılıqlı münasibətlərin müəyyən edilməsində, kənar vasitəçilər olmadan gələcək əlaqələrin dəqiqləşməsində ciddi rol oynaya bilər. Hər iki ölkə liderinin açıqlaması bu xüsusda müəyyən müsbət ümidlər yaradır.
Tahir TAĞIYEV
