Məlumdur ki, İrandan gələn yük avtomobillərinin Xankəndiyə getməsi Azərbaycan tərəfindən kifayət qədər sərt qarşılanıb. Azərbaycan buna adekvat reaksiya verib. Türkiyənin “Anadolu” Agentliyinə müsahibəsində də Prezident İlham Əliyev bu mövzuya geniş toxunub: “Bilirsiniz, İran TIR-larının qanunsuz olaraq Qarabağ bölgəsinə getməsi birinci dəfə baş vermir. Bu, işğal dövründə də dəfələrlə olan hadisələrdir. Bu tırlar müntəzəm olaraq oraya gedirdi. Bizim məlumatımız var idi. Ancaq dəqiq məlumat, yəni indiki qədər dəqiq məlumat, əlbəttə ki, yox idi. Bunu nəzərə alaraq, biz müxtəlif kanallarla İran tərəfinə narazılığımızı ifadə edirdik. Ancaq bu proses davam edirdi.
Müharibə başa çatandan sonra artıq Laçın dəhlizi gözümüzün önündədir və bizim hərbi mövqelərimizdən Xankəndiyə gedən yola məsafə bəlkə də 5-6 metrdir. Biz Laçın dəhlizi boyunca və o cümlədən Şuşa ətrafında və digər yerlərdə kifayət qədər texniki imkanlara malikik. Kameralar var, peykdən istifadə edirik, dronlardan istifadə edirik. Biz yenə gördük ki, bu tırlar müharibədən sonra da oraya getməyə davam edir. Belə olan halda, mən bizim Prezident Administrasiyasının əməkdaşlarına göstəriş verdim ki, İranın Azərbaycandakı səfiri ilə danışsınlar. Biz bunu rəsmiyyətə salmaq istəmirik, dostcasına danışsınlar və söyləsinlər ki, buna son qoyulmalıdır. Bu bizə qarşı hörmətsizlikdir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı hörmətsizlikdir, buna son qoyulmalıdır. Bu söhbət, səhv etmirəmsə, iyul ayında olmuşdur. Ondan sonra, təbii ki, biz bunu izləməyə başladıq və hər ayın başında bizdə məlumat yığılır ki, nə qədər TIR girdi, neçə TIR çıxdı, nə gətirdi, nə apardı. Onların nömrələrinə qədər bizim bütün bilgilərimiz var və onlar mətbuatda dərc olunub. Amma nə etdilər ondan sonra? İran TIR-larının üzərinə erməni nömrələrini yapışdırmağa çalışdılar. Belə bir saxtakarlığa yol verdilər və bizi aldatmağa çalışdılar. Olduqca səriştəsiz bir addım atıldı - o TIR-ın üstündə fars dilində yazılan sistern, altda da erməni nömrələri. Onu da sizə bildirməliyəm ki, eyni nömrələri bir neçə avtomobilin üstünə də yapışdırdılar. Yəni o qədər səliqəsiz görülən bu iş nəyi göstərir? Onu göstərir ki, bu işi davam etdirmək, sadəcə olaraq, bunu pərdələmək istədilər. Təbii ki, belə olan halda, bir ay keçəndən sonra biz artıq rəsmi qaydada diplomatik nota verdik. İranın Azərbaycandakı səfiri Xarici İşlər Nazirliyinə dəvət edildi, ona iradlar bildirildi və xahiş olundu ki, buna son qoyulsun. Bu, avqust ayının ortalarında olan məsələdir. Biz ümid edirdik ki, buna son qoyulacaq. Ancaq buna baxmayaraq, avqustun 11-dən sentyabrın 11-nə qədər yenə də İrandan gələn 60-a yaxın TIR qanunsuz olaraq Qarabağa hərəkət etdi. Bunun qabağını almaq üçün biz artıq praktiki addımlara keçdik. Yəni bizim davranışımız, addımlarımız məsuliyyətlidir, dostluq əlaqələrinə əsaslanandır. Birinci dəfə şifahi xəbərdarlıq, ikinci dəfə rəsmi nota, üçüncü dəfə postlar - gömrük, sərhəd, polis. Beləliklə, biz Azərbaycan ərazisindən keçən yola artıq nəzarət etməyə başladıq və ondan sonra Qarabağa gedən TIR-ların sayı sıfıra endi. İndi baxın, buna gətirib çıxarmaq lazım idimi? İndi orada - rus sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətində olan Qarabağ bölgəsində cəmi 25 min adam yaşayır. Yəni bu bazar o qədər önəmlidir? O ticarət o qədər önəmlidir ki, dost, qardaş saydığın ölkəyə qarşı belə nümayişkaranə hörmətsizlik edirsən? Əlbəttə, biz beynəlxalq konvensiyalarda, beynəlxalq hüquqda təsbit edilmiş bütün imkanlardan istifadə etdik. Bəziləri deyir ki, indi İran TIR-larından rüsum götürülür. Biz xarici ölkəyə gedəndə rüsum ödəyirik? Ödəyirik. Onlar Azərbaycan ərazisindən istifadə edirlər, rüsum ödəməlidirlər? Ödəməlidirlər”.
Hazırda Gorus-Qafan yolunda baş verənlər Azərbaycanın İran və Ermənistan üzərində mühüm təsir imkanlarına malik olduğunu nümayiş etdirir. Bu xüsusda “Azatutyunun” radiosu qeyd edir ki, artıq bir həftədən də uzun müddətdə Gorusdan Bazarçaya və geriyə avtomobil yolunun Azərbaycanın nəzarətində olan hissəsində yeni hərəkət qaydası mövcuddur. Avtomobillər erməni yoxlama-buraxılış postunda gözləyirlər, daha sonra yığılmış maşın karvanını Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti müşayiət edir. “Azatutyun” yazır ki, yolun bu 4 kilometrlik hissəsində Rusiya sərhədçilərinin də öz postu var. Yolun bu hissəsində üç dildə “Azərbaycana xoş gəlmisiniz” plakatını yerləşdirmiş azərbaycanlılar da öz infrastrukturlarını, sərhəd və polis postlarını qurublar. Bu hissədə yolun hər iki tərəfində silahlı və maskalı hərbçilər var: “10 gün bundan əvvəl Ermənistanın Kotayk vilayətinin Kasax kəndindən olan iki kişi burada yoxa çıxmış və daha sonra rusların vasitəçiliyi ilə erməni tərəfinə qaytarılmışdı. Bu da xəbər verilir ki, azərbaycanlılar içində erməni uşaqlar olan avtobusu da dayandıraraq onlara “Qarabağ – Azərbaycandır” dedirtmiş və avtobusun kuzovundakı yapışdırma “Dağlıq Qarabağ bayrağını” bıçaqla qaşıyaraq pozmuşdular. Ermənistan parlamentində hakim “Vətəndaş müqaviləsi” fraksiyasının Gorusdan olan deputatı Armen Xaçatryan etiraf edir ki, avtokarvanların qurulması heç də ən yaxşı çıxış yolu deyil, amma ən azı, hərəkətin təhlükəsizliyi təmin edilib: “Əgər biz alternativ yol tiksək, azərbaycanlıların təxribat üçün imkanları az olacaq. Onlar bilirlər ki, Tatevi saymasaq, bu yeganə yoldur və bizim bu ağrılı yerimizi imkan düşən kimi basa bilərlər. Bizə möhkəm əsəblər və zəhmətkeşlik, gecə və gündüz işləmək lazımdır ki, bu problemi qısa müddətdə həll edək”. Gorus şəhərinin həbs olunmuş meri Aruş Aruşanyanın müavini Karen Köçəryan da narazılığını bildirib. Onun sözlərinə görə, qarşıdan qış gəlir, yolda növbələr yaranır, zahı qadının Bazarçaydan şəhərə çatması üçün avtokarvan tərpənənədək növbədə gözləməsi lazım gəlir: “Bu çıxış yolu deyil, adamlar üçün bəladır. Bizim icmanın üç kəndində hər gün belə bir vəziyyət yaranır: tələbələr və işçilər işə ya dərsə gecikməmək üçün sübhdən gəlməli, növbə gözləməli olurlar”.
“Azatutyun” yazır ki, erməni yoxlama-buraxılış postunun yaxınlığında İran yük maşınları növbəyə düzülüb: “Onlar yolun Azərbaycanın nəzarətində olan hissəsindən yanacaq daşıyan hər maşın üçün 250 dollar verərərək keçiblər. Onlara qayıdanbaş 130 dollar da verməli olacaqları barədə xəbərdarlıq edilib. Adi yük maşınlarının keçmə haqqı daha ucuzdur. İran sürücülərindən biri deyir: “Mən nağd pul ödədim. Əgər belə davam etsə, Ermənistana yük daşımaq sərfəli olmayacaq. Hər dəfə az qala 400 dollar vermək lazım gəlir”. Başqa bir iranlı sürücü isə deyir: “Bizim ödədiyimiz məbləğ daşıdığımız malların qiymətlərinə təsir edəcək, onlar Ermənistan sakinləri üçün daha baha olacaq. Bu sərfəli olmayacaq. Bizim daha Ermənistana sifarişimiz olmayacaq. Pul məsələsindən başqa, biz Azərbaycan hissəsində saatlarla növbədə dayanmalı oluruq, qrafikdən çıxırıq. Aydındır ki, bəziləri Ermənistana maşın sürmək istəməyəcək”. Ermənistan hökumətinin vəd etdiyi, noyabrın sonlarında istifadəyə veriləcək alternativ Tatev-Qafan yolu, iranlı sürüclərin dediyinə görə, narahatdır, yük maşınları dağ aşırımlarından keçə bilməyəcək: “Mənim dostum o yolla gedib. Deyir ki, yaxşı yol deyil, maşını xarab edir”. Hakim partiyadan deputat Armen Xaçatryan deyir ki, Ltsen, Svarants kəndlərindən keçən başqa alternativ variantlara da baxılır. Deputat bildirib ki, hazırda bu barədə mühəndis hesablamalarını gözləyirlər. Əgər alınsa, böyük yük maşınları Sisyana Tatev aşırımlarından keçmədən çata biləcək: “Mən deməzdim ki, bu variant nəzərdə tutulmamışdı. Əgər nəzərdə tutulmasaydı Qafan-Tatev yolu istiqamətində böyükmiqyaslı işlər görülməzdi. Əgər nəzərdə tutulmasaydı, bu yol işləri daha uzun çəkərdi. Amma Azərbaycanın təxribat əhval-ruhiyyəsinin sərhədlərini bilmək olmur”.
Nahid SALAYEV
