ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinin fəaliyyətə başladıqları dövrdən İkinci Qarabağ münaqişəsinə qədər konfliktin həlli istiqamətində hər hansı əməli addımlar atmadığı faktdır.
Ümumiyyətlə, Minsk Qrupu vasitəçilik missiyalarında nə hərb, nə də sülh siyasətinə üstünlük verib. Elə bu səbəbdəndir ki, Minsk Qrupunun 30 il ərzində hər hansı müsbət nəticə əldə edə bilmədiyi məsələni Azərbaycan hərbi-siyasi yolla 44 gün ərzində həll etdi. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü təmin etməklə bərabər, beynəlxalq hüququ da bərpa etdi. Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyev Türkiyənin “Anadolu” Agentliyinə müsahibəsində bu məsələyə xüsusi toxunub: “Əlbəttə, əgər Minsk Qrupu öz işində ikili standartlara, beynəlxalq riyakarlığa yol verməsəydi, bu müharibəyə də ehtiyac qalmazdı. Beynəlxalq vasitəçilər müharibənin, insan faciələrinin və fəlakətlərin qarşısını ala bilərdi. Əgər Minsk Qrupu Ermənistana vaxtında ciddi təzyiq göstərsəydi, təbii ki, Ermənistan məcbur olub işğal edilmiş torpaqlardan çıxacaqdı və belə olan halda müharibəyə ehtiyac qalmazdı. Ancaq onlar bu təzyiqi etmədilər”. Burada xatırladaq ki, Minsk Qrupuna həmsədrlik edən üç dövlət Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür. Yəni onlar dünya miqyasında ən güclü ölkələr sayılır və həmin ölkələr tərəfindən beynəlxalq hüququn tələblərinə uyğun olaraq Ermənistana qarşı sanksiyalar tətbiq edilə bilərdi. Beynəlxalq təşkilatların sanksiyaları isə savaşın qarşısını ala bilərdi. Çünki bu sanksiyalar Ermənistana böyük çətinliklər yaşadacaqdı və onlar məcbur olub Azərbaycan ərazilərindən çıxacaqdı. Ancaq Minsk Qrupu bunu edə bilmədi və ya etmək istəmədi. Rəsmi İrəvan da 30 il ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasından yayındı. Elə bu da savaşa rəvac verdi. Hazırda Minsk Qrupu tamamilə fəaliyyətsizdir. İndiki dövrdə Azərbaycan ictimaiyyəti Minsk Qrupunun fəaliyyətini görmür. Lakin Minsk Qrupu fəaliyyətini yeni reallıqlara uyğun qursa, vasitəçilik missiyasını davam etdirə bilər. Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhədlərin demarkasiyası, delimitasiyası, qarşılıqlı etimadın, əməkdaşlıq münasibətlərinin yaradılması, bu ölkələrin regional, xüsusən kommunikasiya layihələrində birgə iştirakının təmin edilməsi Minsk Qrupunun yeni fəaliyyət istiqamətində əsas məqamlar ola bilər. Azərbaycan Minsk Qrupunun münaqişədən sonrakı dövrdə göstərilən istiqamətlərdə fəaliyyətində maraqlıdır və qrupdan bu xüsusda konkret təkliflər gözlədiyini ən yüksək səviyyədə bəyan edir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 44 günlük Qarabağ müharibəsinin başlamasının ildönümü ilə bağlı Fransanın “France 24” telekanalına müsahibəsində qeyd edilənlər fonunda daha bir maraqlı məqama toxunub. Belə ki, Prezident Azərbaycanın Ermənistanla gələcək sülh razılaşması üzərində işləməyə hazır olduğunu bildirib. Lakin xəbərdarlıq edib ki, İrəvanın ötənilki müharibədə itirilmiş əraziləri geri qaytarmağa yönəlmiş istənilən cəhdi onun ölkəsi tərəfindən sərt reaksiya ilə qarşılanacaq. İlham Əliyev qeyd edib ki, xarici işlər nazirlərinin ötən həftə Nyu-Yorkda baş tutmuş ilk görüşü dialoqun bərpa edilməsi və dinc həllin axtarışı baxımından yaxşı göstəricidir. O əlavə edib ki, Minsk Qrupunun həmsədrləri onun Nikol Paşinyanla görüşünü təşkil etsələr, buna etiraz etməyəcək. Ilham Əliyev həmçinin əlavə edib ki, Dağlıq Qarabağa muxtar statusun verilməsi məsələsi artıq danışıqlar mövzusu deyil. O, Ermənistanı və Minsk Qrupunu bu yeni reallığı qəbul etməyə çağırıb.
Xatırladaq ki, Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının 76 -cı sessiyası çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri Ceyhun Bayramov və Ararat Mirzoyan arasında görüş keçirilib. Minsk Qrupunun həmsədrləri əvvəlcə xarici işlər nazirləri ilə ayrı-ayrılıqda görüşüblər. Daha sonra isə tərəflərin hamısı birgə masa ətrafında əyləşib. Minsk Qrupunun həmsədrləri bunlar fonunda vasitəçilk missiyasını davam etdirmək istəyirsə, Azərbaycanın diqtə etdiyi şərtlər əsasında və göstərdiyi istiqamətlər üzrə fəaliyyətini qurmalıdır. Əks halda Minsk Qrupundan əsər-əlamət qalmayacaq. Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycan Minsk Qrupuna son şans verir. Qeyd edilənlər fonunda ABŞ-ın “The Washington Times” nəşrində amerikalı diplomat, ABŞ dövlət katibləri Kolin Pauell və Kondoliza Rays dövründə Dövlət Departamentinin rəsmi nümayəndəsi, səfir Adam Erelinin "Minsk Qrupu və uğursuz çoxtərəfli vasitəçilik" sərlövhəsi ilə dərc edilən məqaləsi də xüsusi diqqət cəlb edir. Məqalədə ABŞ və digər ölkələrin müxtəlif münaqişələrdə göstərdikləri diplomatik səyləri təsvir edən Adam Ereli yazır ki, beynəlxalq müstəvidə çoxtərəfli münasibətlər mövcud olmaqda davam etsə də, uğursuz fəaliyyətlərin uzun siyahısı bu formatı dəstəkləyən beynəlxalq forumların artıq öz məqsədlərinə çatmadığını göstərir: “Bu cür disfunksiyanın bariz nümunəsi uzun illər Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tənzimlənməsində vasitəçilik edən ATƏT-in Minsk Qrupudur. 1992-ci ildə Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) tərəfindən Azərbaycanla Ermənistan arasındakı ərazi münaqişəsinin həlli üçün yaradılan Minsk Qrupu mövcud çoxtərəfli vasitəçilik mexanizmlərinin köhnə formatını təcəssüm etdirir. 1994-cü ildə atəşkəs razılaşması imzalandıqdan sonra Ermənistan Azərbaycan ərazisinin beşdəbirini işğal etdi. Minsk Qrupu mövcud olduğu 30 il ərzində münaqişənin həlli üçün heç bir səmərəli addım atmadı, bu da Azərbaycanı təşəbbüsü öz əlinə almağa və keçən il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük müharibə ilə status-kvonu dəyişdirməyə məcbur etdi. Bu, münaqişənin mahiyyətini kökündən dəyişdi.
Müharibə nəticəsində Azərbaycan Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazisinin böyük hissəsini azad etdi. Daha vacib məqam odur ki, münaqişə Minsk Qrupunun mahiyyətini şübhə altına qoydu. Fransanın Ermənistanın xeyrinə qərəzli mövqeyi və ABŞ-ın münaqişə ilə bağlı məhdudlaşdırılmış münasibəti Minsk Qrupu üçlüyünün digər üzvü olan Rusiyaya münaqişə tərəfləri arasında vasitəçilikdə birtərəfli qaydada iştirak etmək imkanı verdi. Bir çox digər vasitəçilik missiyalarındakı kimi, Minsk Qrupunun da uğursuz fəaliyyətində diqqət çəkən amil ölkələrin fərqli maraqlara malik ola biləcəyi beynəlxalq diplomatiyanın aparıcı forumlarında konsensus əldə etmə ehtiyacıdır ki, bu da, öz növbəsində, vasitəçilik formatının səmərəliliyini təhlükə altına alır. Lakin bu struktur qüsurlara və geosiyasi reallıqlara baxmayaraq, ABŞ liderləri və ABŞ müttəfiqləri yenidən başlayan münaqişəyə adekvat cavab vermirdilər. Məsələn, Azərbaycan-Ermənistan sərhədi boyunca hərbi əməliyyatların yenidən başlanmasına cavab olaraq ABŞ Dövlət Departamenti iyulun 28-də tərəfləri "ATƏT-in Minsk Qrupunun himayəsi altında əsaslı müzakirələrə qayıtmağa" çağırdı. Dövlət katibi Blinken bir neçə həftə əvvəl erməni həmkarını yazdığı məktubda "Minsk Qrupu həmsədrlərinin himayəsi altında əsaslı danışıqları mümkün qədər tez bərpa etməyə” dəvət edəndə bu çağırışı ikiqat artırdı. Böyük Britaniya da bu yaxınlarda Minsk Qrupunun nizamlanma üçün əsas format olaraq qaldığını bildirdi. Acı reallıq ondan ibarətdir ki, Qərb həm Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində, həm də regionun digər qaynar nöqtələrində münaqişələri həll etmək üçün hələ də köhnəlmiş və qeyri-kafi mexanizmlərdən istifadə etməyə çalışır, bu da Qərbi uğursuzluğa məhkum edir”. Adam Ereli yazır ki, bu arada fürsətcil rəqiblər vəziyyətdən öz xeyirlərinə istifadə edərək, münaqişə tərəflərinin ABŞ-a etibarını daha da sarsıdır.
Nahid SALAYEV
