İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanmasından bir ilin ötməsi fonunda maraq doğuran əsas məsələ hadisələrin bundan sonra hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyidir. Azərbaycan və Ermənistanda məsələyə fərqli münasibət hökm sürür. Ölkəmizdə qazanılan qələbə böyük coşqu ilə qeyd olunur, azad edilən ərazilərdə genişmiqyaslı abadlıq-quqruculuq işləri görülür. Amma Ermənistanda vəziyyət fərqlidir.
Abadlıq-quruculuq işləri haqda danışarkən Prezident İlham Əliyev Türkiyənin “Anadolu” agentliyinə müsahibəsində qeyd edib: “Biz zaman itirmədən, müharibə bitər-bitməz hərəkətə keçdik. Bu, dövlətimizin gücünü göstərdi. Çünki bu işləri görmək üçün təkcə pul kifayət deyil. Mənbə, kadrlar, heyət, texniki vərdişlər, yetərlilik olmalıdır. Biz bütün gücümüzü səfərbər etdik. Elektriklə bağlı işləri ilin sonuna qədər tamamlayacağıq. Bütün bölgəyə elektrik veriləcək. Yol işləri də davam edir. Bunları hər şeydən əvvəl öz vətəndaşlarımız üçün edirik ki, bu bölgəni yenidən quraq və keçmiş məcburi köçkünlər qısa zamanda oraya dönə bilsin. Artıq birinci pilot kənd layihəsi Zəngilanda ilin sonuna, ya da gələn ilin əvvəlinə qədər hazır olacaq. Qarabağda yaşayan ermənilər də bunu görür. Çünki bizim televiziyalarımıza baxır, radiolarımızı dinləyirlər. Burada hansı işlərin görüldüyünü görürlər. Artıq bir neçə erməni bizim Şuşada hərbi mövqelərimizə gələrək onların da bu işlərə cəlb edilməsini xahiş edib. Bu da təsadüfi deyil. Onlar orada işsiz-gücsüz qalıb. İşsizlik, səfalət və ümidsizlik içərisindədirlər. Biz buna müsbət yanaşırıq. Amma bunun qanuni tərəfinin tam oturuşması lazımdır. Biz orada yaşayan erməniləri öz vətəndaşlarımız olaraq qəbul edirik”. Baş verənlərlə bağlı BBC teleradiosunun hazırladığı materialda da maraqlı məqamlara diqqət edilir: “27 sentyabr 2020-ci ildə Qarabağda başlayan müharibə siyasətçiləri, diplomatları və aparıcı ekspertləri qəfil yaxaladı. Son 30 ildə bu region münaqişə zonası olaraq qalmaqda davam edirdi, amma Rusiya-Gürcüstan müharibəsindən və Ukraynanın şərqindəki savaşdan sonra postsovest məkanının qaynar nöqtəsi statusunu itirmişdi. 44 gün ərzində Azərbaycan ordusu 1994-cü ildən etibarən Ermənistanın nəzarətində olan ərazilərin böyük hissəsini tutdu, o cümlədən Qarabağın simvolik ürəyi hesab olunan Şuşa şəhərini də. Azərbaycan dağıdılanları bərpa etməklə kifayətlənmir, yeni yollar çəkir, mehmanxanalar tikir. Füzulidə tikilən beynəlxalq aeroport, demək olar ki, hazırdır.
Döyüşlərin dayandırılması, qaçqınların qaytarılması, tikinti - bütün bunlar sülh şəraitinin əlamətləridir. Geridə qalan bir ili diplomatiya baxımından ən aktiv dönəm kimi xarakterizə etmək olar. Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri əvvəlki illərdəkindən dəfələrlə çox görüş keçirdilər, iqtisadi əlaqələr və nəqliyyat kommunikasiyası kimi bəzi məsələlər ilk dəfə müzakirə olundu. Baş nazir müavinləri səviyyəsində yaradılmış işçi qrupun artıq 7 toplantısı olub. Hələ ki, bu danışıqlarda heç bir irəliləyiş əldə olunmayıb. Bütün görüşlər üçtərəfli formatda baş tutur - əvvəldən tərəfləri danışıqlar masasına dəvət edən Rusiyanın da iştirakı ilə. Aktiv üçtərəfli danışıqlar Qarabağın statusu ilə əlaqəli deyil. Rəsmi Bakı hesab edir ki, status məsələsi həll olunub. Bildirilir ki, Dağlıq Qarabağın statusu məsələsi qapadılıb və artıq Dağlıq Qarabağ anlayışı yoxdur”.
Rusiya Beynəlxalq Məsələlər Şurasının eksperti, politoloq Aleksey Naumov baş verənlərlə bağlı bildirir: “İndi deyə bilərik ki, Cənubi Qafqazın tarixi yeni mərhələyə keçib. İndi Azərbaycan iqtisadi və hərbi qüvvə toplayıb, müvafiq siyasi güc əldə edib, öz torpaqlarını öz əli ilə geri alıb və regionun aparıcı ölkələrindən birinə çevrilib. Nəticədə, bütün regionda qüvvələr nisbəti dəyişib. Biz başa düşürük ki, Cənubi Qafqaz tanınmayacaq dərəcədə dəyişib, Ermənistan arxa plana, Azərbaycan isə ön plana keçib. İndi Qarabağ mövzusu bağlanıb, Qarabağ daha heç vaxt işğal edilməyəcək”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Vətən müharibəsinin başlanmasının birinci ildönümünü qarşılayır: “Qalib ölkə olan Azərbaycanın xalqı emosional, vətənpərvər yüksəliş mərhələsindədir. Bu, ölkənin özünü qüdrətli hiss etməsi üçün çox vacibdir. İndi Azərbaycanda həm iqtisadi və siyasi suverenlik, həm də ideoloji dəyərlər baxımından suverenlik tam bərqərar olub. Azərbaycan həm regional səviyyədə, həm də dünya səviyyəsində daha uzaqgörən, məsuliyyətli və qərarlar qəbul etməyə hazır olmalıdır. Region ölkələri və dünya dövlətləri sanki deyirlər: “Biz görürük ki, Azərbaycan özünü göstərir. Gəlin baxaq, o, regiona və dünyaya nə təklif edə bilər, özünü necə aparacaq”. Buna görə də Azərbaycan üçün böyük imkanlar və böyük məsuliyyət dövrü başlanır”. A.Naumovun fikrincə, Ermənistan öz məğlubiyyətinin başlanmasının ildönümünü tamam başqa ovqatda qarşılayır: “Ermənistan İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrindən sonra hələ özünə gələ bilməyib, lakin onun özünə gəlməsi mümkün də deyil. Görünür, indi bu respublika yeni reallıqla barışmalı olacaq. Lakin təəssüf ki, Ermənistan beynəlxalq cəhdlərini davam etdirir, ənənəyə görə güclü olduğu sahələrdə, yəni intriqalar və beynəlxalq təzyiq sahələrində qarşıdurmanı davam etdirməyə çalışır. Ermənistan öz yaralarını yalayır və heç kəs ondan hər hansı qətiyyətli hərəkət və igidlik gözləmir. İndi ondan ötrü yeni dövr başlanır - cari məqamda özünün tarixi əhəmiyyəti ilə barışmaq və öz səhvlərinin nəticələrini qiymətləndirmək dövrü”.
Ermənistanın “Qraparak” qəzeti də əslində məsələyə eyni prizmadan yanaşır: “Son illərin bizim üçün ən çətin günü, ehtimal ki, 10 noyabr 2020-ci il tarixi idi. O vaxt göy üzü uçmuş kimi görünürdü və 44 gün ərzində bəslədiyimiz kiçik ümidlər baş nazirin bədbəxt bir sənədə imza atdığını öyrəndikdə yox oldu. Müharibənin dayandırıldığı, ancaq düşmən tərəfindən hərbi əməliyyatlarla işğal edilmiş ərazilərin deyil, ümidlərimizin və gələcəyimizin təslim edildiyi gün. O gün hamımız çox qəzəbləndik, amma qarşıdakı ayların daha çətin olacağını təsəvvür edə bilməzdik. Bilməzdik ki, döyüşmədən və itkilər vermədən belə itirməyə davam edəcəyik. Yeni əraziləri təhvil verməyə davam edəcəyik, hər addımda yanımızda düşmən bayraqları görəcəyik, vətəndaşlarımız yollardan girov götürüləcək, azərbaycanlılar Ermənistan ərazisini ələ keçirəcək və biz bunun öhdəsindən gələ bilməyəcəyik. Onları yurdumuzdan qovmaq üçün heç nə edə bilməyəcəyik. Üstəlik, bizə qarşı olan psixoloji və təbliğat hücumu davam edəcək. Şuşada keçirilən Azərbaycan bayramları və mötəbər hadisələr buna sübutdur. Onların Zəngəzura qarşı iddiaları olsa da, cəmiyyətin buna qarşı hansısa bir cavabı yoxdur. Erməni rəsmilərin sülh və blokadadan çıxarmaq təkliflərinə gəlincə, bu yalnız erməni xalqı üçün istehza və təhqirdir. Ərdoğan Paşinyanla ilkin şərtlərlə görüşəcək, amma Türkiyənin xarici işlər naziri Ermənistanın xarici işlər naziri ilə görüşməyəcək və Azərbaycanın icazəsi olmadan heç nə etməyəcək”.
Samirə SƏFƏROVA
