Dünyanın indi əsas diqqət mərkəzində olan Əfqanıstanda vəziyyət gərgin olaraq qalır. Son hadisələrin gedişi burada yeni bir qanlı qarşıdurmanın başlanmaq üzrə olduğunu göstərir. Buna səbəb "Taliban" hərəkatı ilə Pəncşir əyaləti arasında başlanan yeni savaşdır.
Qeyd edək ki, Əfqanıstanda ən mürəkkəb relyefə malik əyalət - 140 mindən çox əhalisi olan Pəncşir Kabildən çox da uzaqda deyil. Pəncşir ölkədə taliblərin nəzarətinə keçməyən yeganə əyalətdir. "Taliban", hətta 1990-cı illərdə Əfqanıstanda ilk dəfə hakimiyyəti ələ keçirilərkən buna nail ola bilməyib. Buna görə, əyalət coğrafi mövqeyi baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir. Qeyd edək ki, əfqanların əfsanəvi səhra komandiri Əhməd şah Məsudun oğlu Əhməd Məsud öz tərəfdarları ilə bu vadiyə çəkilib. “Taliban”a tabe olmayacağını bəyan edib və yeni silahlı müqavimət hərəkatı formalaşdırıb. Prezident Əşrəf Qəni ölkədən qaçandan sonra Konstitusiyaya əsasən özünü qanuni prezident elan Əfqanıstanın vitse-prezidenti Əmrulla, keçmiş müdafiə naziri Bismillah Məhəmmədi, özbək əsilli digər əfsanəvi səhra komandiri, marşal Rəşid Dustum və onun oğlu, Əfqanıstan ordusunun “Taliban”a təslim olmayan bəzi bölmələri öz silah və texnikaları ilə Pəncşir vadisinə çəkiliblər. Beynəlxalq təhlilçilər qeyd edir ki, ötən 50 il ərzində məhz Pəncşir vadisi həm xarici, həm daxili düşmənlərə təslim olmayan yeganə vilayətdir. Vaxtilə sovet ordusu Pəncşir vadisinə hücum edəndə Əhməd şah Məsudun döyüşçüləri onları geri oturda bildi. Daha sonra sovet qoşunlarının çıxmasının ardından Pəncşir dərəsi Kabildə formalaşan hökumətə tabe olmadı. Ardınca isə Əhməd şah Məsudun və Rəşid Dustumun başçılıq etdiyi şimal alyansı “Taliban” rejiminə və “Əl-Qaidə”yə qarşı mübarizənin önündə gedirdi. İndi də Pəncşir “Taliban”a təslim olmatyacağını bəyan edib. Əhməd Məsudun müqavimət ordusuna Rəşid Dustumun dəstələrindən 10 minə yaxın döyüşçü, Əfqanıstan ordusunun əsgərləri, həmçinin ABŞ-da və Böyük Britaniyada təlim keçmiş xüsusi təyinatlılar da qatılıb. Artıq "Taliban" yaraqlılarının Pəncşir əyalətinə hücumunu elan edib. Bu, Əfqanıstanda yeni qanlı savaşın başlanması anlamına gəlir. Belə vəziyyət bundan sonra da Əfqanıstandan böyük qaçqın axınının olacağı anlamına gəlir.
Hazırda əfqan qaçqınlar daha çox İran və Pakistana üz tutur. İran gömrüyünün rəsmi nümayəndəsi Seyid Ruhullah Lətifi bildirib ki, İran-Əfqanıstan sərhədindəki bütün keçid məntəqələri açıqdır və işlək vəziyyətdədir: “Milak sərhəd-keçid məntəqəsi də daxil olmaqla, Əfqanıstanla bütün sərhəd məntəqələri açıqdır, iki ölkə arasında ticarət sərhəd məntəqələri vasitəsilə həyata keçirilir”. İrana böyük sayda əfqan qaçqının daxil olması Türkiyəni ciddi narahat edir. Çünki onlar İran üzərindən Türkiyəyə daxil olur. Bu məsələ Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Böyük Britaniya baş naziri Boris Conson arasında telefon danışığı zamanı da müzakirə olunub. Ərdoğan Türkiyənin Əfqanıstandakı prioritetinin vətəndaşların təxliyəsi olduğunu bildirib, uyğun şərtlər altında Kabil aeroportunun qorunmasının davam etdiriləcəyini qeyd edib: “Əfqanıstan və İranda lazımi tədbirlər görülməzsə, yeni miqrasiya dalğası qaçılmaz olacaq. Başda Avropa ölkələri olmaqla, hər kəs bu məsələdə həmrəylik nümayiş etdirməlidir”.
Hazırda “Taliban” hərəkatının Əfqanıstanda hakimiyyətə yiyələnməsi böyük köç dalğası yaradıb. Bu ölkənin vətəndaşları əsasən İrandan keçməklə Türkiyəyə üz tuturlar. Ərdoğan Əfqanıstandan ölkəyə 300 mindən çox qeyri-leqal miqrant daxil olduğunu təsdiqləyib. Bu fonda bir daha xatırladaq ki, 1990-cı illərdə Əfqanıstanda baş verən gərginlikdən sonra əfqan qaçqınlarının bir qrupu Azərbaycana da gəlmişdi. İndi də analoji hal gözlənilir. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının (QAK) Azərbaycandakı nümayəndəliyinin xarici əlaqələr üzrə müşaviri Elsevər Ağayev bildirib ki, Əfqanıstanda baş verən hadisələr fonunda təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıq keçirən şəxslərdən bir neçə onlayn sorğu daxil olub. Yaxın tezlikdə onların sayının artması istisna olunmur. BMT QAK-ın Azərbaycandakı Nümayəndəliyi Azərbaycanın milli sığınacaq proseduru ilə bağlı həmin şəxslərə müvafiq məsləhətlər verib. E.Ağayevin sözlərinə görə, Azərbaycanda ümumilikdə 1654 nəfər qaçqın və 162 nəfər sığınacaq axtaran şəxs var. Onlardan 1226 nəfəri Əfqanıstan mənşəlidir. 1133 əfqan qaçqındır, 93 nəfər isə sığınacaq axtarır. Əfqan qaçqınlarının əksəriyyəti Bakıda və paytaxta yaxın ərazilərdə yaşayır: “Əfqanıstan və digər ölkələrdən olan qaçqınların səhiyyə, məşğulluq və təhsil kimi əsas xidmətlərə çıxışı var. Lakin onların hələ də Azərbaycanda heç bir rəsmi hüquqi statusu yoxdur”. O bildirib ki, Azərbaycanın sığınacaqla bağlı qanunvericiliyində sığınacaq üçün edilən müraciətlərin sayının məhdudlaşdırılması ilə bağlı heç bir müddəa yoxdur. Dövlət Miqrasiya Xidməti yanında İctimai Şuranın sədri Azər Allahverənov isə bildirib ki, əfqan qaçqınları əsasən Türkiyə və Avropaya üz tutur. Bununla belə, müəyyən bir qrupun Azərbaycana gəlmə ehtimalları da qalmaqdadır: “Taliban” hərəkatı geniş vüsət alan dövrlərdə hərbi əməliyyatlar keçirilən zaman Əfqanıstandan təxminən bir milyon yarım qaçqın İrana sığınmışdı. Sonrakı illərdə “Taliban” və digər hərbi birləşmələr geri oturduldu, əfqan qaçqınlarının çoxu da geri qayıtdı. Amma müəyyən bir qismi İranda qaldı, onların arasında Avropaya gedib sığınacaq alanlar oldu. Əfqan qaçqınlar Azərbaycana da gəlmişdilər”.
Nahid SALAYEV
