Tarixi mənbələrə və mövcud arxiv sənədlərinə görə, Xankəndi XVIII əsrin axırlarında Qarabağ Xanlığının başçılarının istirahəti üçün yaşayış məskəni olaraq salınıb. Qurulduğu gündən 1923-cü ilə qədər Xankəndi adlanan bu tarixi şəhərimiz sonradan erməni saxtakarlığına tuş gəlib. Azərbaycan şəhəri olan Xankəndi 1923-cü ildə - Azərbaycan SSRİ tərəfindən işğal olunduqdan sonra “Stepanakert”ə çevrilir. Yalnız 1991-ci ildə SSRİ işğalından azad olduqdan sonra şəhərin adı özünə qaytarılıb.
Bu günlərdə sosial şəbəkələrdə 1919-cu ilə aid bir möhür paylaşılıb və 1919-cu ilin möhüründə Xankəndi yazılıb. 1919-cu ilə aid olan rəsmi möhür də ermənilərin saxtakarlığını ifşa edib.
“1923-cü ilə qədər olan bütün xəritələrdə, arxiv sənədlərində, rəsmi yazışmalarda Xankəndinin adı Xankəndi olaraq qeyd edilib”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, hazırda Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan Xankəndinin Azərbaycan şəhəri, Azərbaycan yaşayış məskəni olduğu heç bir şübhə doğurmur, toponimin özü də türk mənşəlidir. “Hətta daha uzaq tarixə aid olan toponimlərə qarşı ermənilər daha böyük saxtakarlıqlar edirlər. Bunları sübut etmək üçün çox vaxt lazım olsa da, Xankəndinin Azərbaycana aid olduğunun sübuta etmək üçün uzağa getməyə heç bir ehtiyac yoxdur. Xankəndinin salınması haqqında sizə kiçik məlumat vermək istəyirəm. Pənahəli xan tərəfindən Qarabağ xanlığı yaradılanda bir neçə yerdə paytaxt seçildi. Onlar arasında Bayat və Şahbulaq da vardı. Amma sonra o, Şuşa qalasını mərkəzə çevirdi, xanlığın qorunması üçün ən strateji əhəmiyyətli bir qala yaratdı. Pənahəli xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gələn İbrahimxəlil xan öz ərazilərini möhkəmləndirmək üçün xristian məliklərə qarşı çox gərgin mübarizə apardı, ətrafdan olan hücumların qarşısını aldı. Eyni zamanda başqa xanlıqlarla iqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələr yaratdı və xanlıq xeyli möhkəmləndi, o dövrdə feodal dövlətlər arasında ən güclü xanlıqlardan biri də Qarabağ xanlığı oldu”.
Q.Hacıyev deyir ki, Qarabağ xanlığı möhkəmləndikdən sonra Şuşanın yaxınlığındakı Xankəndi ərazisində abadlıq işləri apardı, buranı genişləndirdi. Xanın bütün ilxıları, xanlığa aid olan mal-qara, davar sürüləri Xankəndidə yerləşdirildi. “Bura xanın kəndidir. Xankəndi elə bu yerin köhnə adı olub. Xanlıq ləğv olunandan sonra Xankəndi ərazisinə çar Rusiyası tərəfindən hərbçilər yerləşdirilmişdi. O hərbçilər orada yerləşib özlərinə şərait düzəltdilər. Məlum müqavilələrdən sonra ermənilər Qarabağ ərazisinə köçürülür və rus hərbçiləri onları qorumağa, mühafizə etməyə başlayırlar. Bugünkü sülhməramlılar erməniləri necə himayə edirsə, o zaman da rus hərbiçiləri o cür himayə edirdi. Həmin dövrdə erməniləri başqa yerdən gətirib məhz Xankəndidə yerləşdirirdilər və onları himayə edirdilər. Ermənilər rus hərbçilərinə hər cür qulluq göstərdikləri üçün rus hərbçiləri onları himayə edirdi. Nəticədə də orada ruslar tərəfindən erməni ailələrinin sayı artırıldı. Amma o dövrdə heç cür o yerlərin adlarını dəyişdirmək mümkün olmadı. Dövrün bütün xəritələrində Xankəndinin adı olduğu kimi verilib. Rusların özünün 1903-cü ildə, daha sonrakı dövrlərdə çəkdikləri xəritədə də, Xankəndi də daxil olmaqla, Qarabağ ərazisindəki bütün kəndlərin, yaşayış məntəqələrinin adları Azərbaycan dilində verilib. 1923-cü ilə qədər olan bütün xəritələrdə, arxiv sənədlərində, rəsmi yazışmalarda Xankəndinin adı Xankəndi olaraq qeyd edilib. Bu baxımdan 1919-cu ilə aid olan möhürdə də Xankəndi adının həkk olunması təbiidir, çünki bura Azərbaycan şəhəridir, buranın ermənilərə heç bir aidiyyəti yoxdur. Dediyim kimi, Qarabağ xanlığı ləğv ediləndən sonra bura gələn rus hərbçiləri erməniləri müxtəlif yerlərdən bura köçürüblər. 1923-cü ilə qədər Xankəndinin adı dəyişdirilə bilməyib, amma sonradan ermənilərin təkidi ilə Daşnaksütyun partiyasının Bakı filialının rəhbəri, açıq bolşevik, gizin daşnak olan Stepan Şaumyanın adını Azərbaycan şəhəri olan Xankəndiyə verdilər. Beləliklə, Xankəndi Stepanakert adlandırılmağa başladı. Bu, əlbəttə, erməni fitnəsi ilə baş verdi. Yadınıza gəlirsə, Yevlaxdakı çıxışında cənab Prezident də açıq-aşkar bildrmişdi ki, ermənilər Xankəndiyə quldur Stepan Şaumyanın adını veriblər. Bu gün 1919-cu ilə aid möhürün də üzə çıxması və orada Xankəndi adının qeyd edilməsi erməniləri, eləcə də onları 200 ildir himayə edənləri ifşa edir” deyə bildirən Q.Hacıyevin sözlərinə görə, bu gün də içimizdə Xankəndiyə “Stepanakert”, Ağcakəndə “Şaumyan” deyənlər var, onlar da faktlardan nəticə çıxarmalıdır.
İradə SARIYEVA
