“Taliban”çılar Əfqanıstanı ələ keçirdikdən sonra Əfqanıstandakı türk əhalinin taleyi ilə bağlı məsələlər ciddi müzakirələrə səbəb olub.
Qeyri-rəsmi rəqəmlərə görə, ölkə əhalisinin xeyli bir hissəsini etnik türklər təşkil edir və burada qızılbaş, əfşar adlanan Azərbaycan türklərindən tutmuş hazarlara, özbəklərə, türkmanlara qədər xeyli sayda türk yaşayır. Bəzi qənaətlərə görə, hazırda “Taliban”ın nəzarətində olan bu ölkənin əhalisinin 35-40 faizini etnik türklər təşkil edir. Hətta Əfqanıstan türkləri Azərbaycanın və Türkiyənin onlara sahib çıxmalı olduqlarını da qeyd edirlər.
“Avropanın “müstəqil sosial təşkilatları” Əfqanıstanda türk kökənli əhalinin sayını öz rəsmi məlumatlarında süni şəkildə azaldır”
Mövzu ilə bağlı bu sahədə məqalələr, yazılar, tədqiqatlar müəllifi olan AMEA Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, ADPU-nun dosenti Mübariz Ağalarlı ilə əlaqə saxladıq. M.Ağalarlı mövzu ilə bağlı “Bakı-Xəbər”ə çox maraqlı faktlar açıqladı: “Əfqanıstanla bağlı istər statistik məlumatlar, istər etnik yerləşim məsələləri, istərsə də orada baş verən proseslər 20 ildir ki, ehtimallara söykənib. Hətta istinad etməyə dəqiq informasiyalar olmayıb. Bizim Əfqanıstanla əlaqədar bəlkə də bugünə qədər bildiyimiz məlumatların hamısı siyasi və ideoloji xarakter daşıdığından qeyri-obyektiv olub. Mən bunu nədən bildim? Biz bu ilin aprel ayında Əlişir Nəvainin 580 illik yubileyi ilə bağlı Heratda beynəlxalq konfransda olduq. Dövlət səviyyəli konfrans indi. Bu konfrans müddətində bizim real Əfqanıstanı görmək, onunla bağlı özümüzdə fikir formalaşdırmaq imkanımız oldu. Təbii ki, biz orada rəsmi şəxslərlə də söhbətlər etdik, Əfqanıstan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti ilə də görüşdük, elmi əməkdaşlıqla bağlı fikir mübadiləsi apardıq. Eyni zamanda da bizim orada yaşayan türk xalqlarının icmalarının nümayəndələri ilə görüşmək imkanımız oldu. Orada özbəklərin, türkmanların, o cümlədən də bizim Heratda olduğumuzu bilib Əfqanıstanın müxtəlif yerlərindən gələn digər türk xalqlarının icmaları ilə də görüşdük. Məni bir alim kimi daha çox gerçəkliklər maraqlandırırdı və onlara verdiyim suallara onlar gerçəyə daha yaxın cavablar verdilər. Azərbaycana gələndən sonra onların verdikləri informasiyaları statistik rəqəmlərlə tutuşdurdum və gördüm ki, kifayət qədər fərqlər var. İstər Əfqanıstanda yaşayan əhalinin etnik tərkibində, istərsə də əhalinin sayı məsələsində ciddi fərqlər olduğunu öyrəndim. Bu da, təbii ki, Avropanın siyasətidir, siyasi-ideoloji maraqlarına görə məlumatları öz istədikləri kimi veriblər. Müxəlif təşkilatlar, beynəlxalq sorğu institutları və başqa statistik qurumlar göstərir ki, Əfqanıstanda 30-35 milyon əhali var. Amma Əfqanıstanın rəsmi qurumları və görüşdüyümüz icma nümayəndələri bildirirdilər ki, Əfqanıstanda 45 milyona yaxın əhali var. Əfqanıstan əhalisini 10-15 milyon azaldırlar. Demək olar ki, “Taliban” döyüş apardığına və sairə görə dövlət bütün əyalətlərə nəzarət edə bilmədiyindən və ümuməfqanıstan əhalisinin siyahıya alınması prosesi getmədiyindən, əhalinin sayı ilə bağlı dəqiq rəqəmlər söyləmək elə də mümkün deyil”.
M.Ağalarlı qeyd etdi ki, Şərq və Cənubda Pakistan, Qərbdə İran, Şimalda Türkmənistan, Özbəkistan və Tacikistan, Şimal-Şərqdə isə Çin Xalq Respublikası ilə həmsərhəd olan Əfqanıstan çoxmillətli ölkədir. “Burada heç bir etnik qrup əhalinin əksəriyyətini və ya çoxluğunu təşkil etmir. Təxmini məlumatlara görə, 40-45 milyon əhalisi olan ölkədə yalnız qarşılıqlı nisbətdə üstünlüyə sahib beş böyük etnik qrup var. Məsələn, puştunlar 14 miliyon, taciklər 9 milyon, özbəklər 8 milyon, türksoylu hazarlar 6 milyon, türkmənlər 2 milyon və digər xalqlar 4 milyon təşkil edir. Əfqanıstanda indiyə qədər bütün ölkəni əhatə edən və nəticələri gerçəkliyi tam əks etdirən siyahıyaalma aparılmadığından əhalinin etnik tərkibi və sayı haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur. Bütün rəqəmlər müxtəlif mənbələrin qeyri-rəsmi təxmininə əsaslanır. Avropanın "müstəqil sosial təşkilatları" Əfqanıstanda türk kökənli əhalinin sayını öz rəsmi məlumatlarında süni şəkildə azaldırlar. Qərb mənbələriniun verdiyi dəqiq olmayan təxmini statistik məlumatlara görə, Əfqanıstanda türk kökənli xalqlar ölkə əhalisinin təxminən 12 faizini təşkil edir, özbəklər 9 faiz , türkmənlər 3 faiz. Bu mənbələrdə hətta hazarlar belə türk kökənli hesab olunmurlar. Ancaq Əfqanıstandakı Türk mənşəli etnik qrupların icma rəhbərlərinin məlumatlarına əsasən, türk mənşəli hazarlar daxil edilmədən belə bütün türk əsilli xalqlar Əfqanıstan əhalisi içində təxminən 35-40 faizlik paya sahibdirlər. Bunlardan 19 faizi özbəklər, 10 faizi türkmənlər, 8 faizi azərbaycan kökənli əhali (qızılbaşlar, mərvilər, bayatlar, əfşarlar, qacarlar), 2 faizi qırğızlar, tatarlar, qaraqalpaqlar, qazaxlar və digərləridir. Kabil-Herat-Həzaracat bölgələrində, qismən Qəndəhar, Nəngərhar və Bədəxşanda yaşayan türksoylu hazarlar isə əhalinin təxminən 10 faizdən çoxunu təşkil edir”-deyə o bildirdi.
Alim qeyd edir ki, Əfqanıstandakı soydaşlarımızın taleyinə xalq olaraq heç zaman biganə qalmırıq, onların taleyi bizi dərindən maraqlandırır. “Azərbaycan Respublikası Yaxın Şərqin aparıcı dövlətlərindən biri olaraq Əfqanıstanda baş verən siyasi proseslərdə mütləq şəkildə söz sahibi olmalıdır. Bu bizim təbii haqqımızdır. Çünki bu gün dünya azərbaycanlılarının hüquqlarının və təhlükəsizliyinin yeganə təminatçısı Azərbaycan dövlətidir. Bu baxımdan Əfqanıstanda yaşayan 3 milyona yaxın azərbaycanlının hüquqlarının və təhlükəsizliyinin ümidgahı Azərbaycandır. Digər tərəfdən, uzun yüzilliklər boyu eyni imperiyaların tərkibində birgə yaşadığımıza və ümumi tarixi-mədəni dəyərlərə sahib olduğumuza, həmçinin bölgədə türk etnik faktorunun əsas amillərdən biri olduğunu nəzərə alaraq, əfqan bölgəsində baş verən hadisələrə bizim müdaxilə haqqımız daha çoxdur. Ən əsası isə, biz bir dövlət olaraq Azərbaycan Səfəvi dövlətinin siyasi varisi kimi bu torpaqlarda barışın və təhlükəsizliyin yaranmasında qarant rolunda çıxış etməliyik. Bu, digər dövlətlərdən daha çox, bizim mənəvi haqqımızdır. Bu gün Əfqanıstanda olan azərbaycanlı sülhməramlı qüvvələrin missiyası davam etməli, daha da genişləndirilməli, digər tərəfdən orada yaşayan türksoylu, xüsusilə də azərbaycan kökənli əhalinin hüquqlarının və təhlükəsizliyinin qorunması üçün real imkanlardan istifadə olunmalıdır. Çünki dünya azərbaycanlılarının yeganə müstəqil dövləti Azərbaycan Respublikasıdır. Bu gün əfqan rejimi öz azərbaycan kökənli vətəndaşlarını qorumaq iqtidarında deyilsə, bu bizim haqqımızdır...”-deyə tarixçi vurğuladı.
İradə SARIYEVA
