“Basarkeçər rayonuna Ermənistanda “Vardenis rayonu” deyilir. Ancaq bu rayonun, bölgənin əsl adı Basarkeçərdir, Göyçə mahalıdır, qədim Azərbaycan torpağıdır. 1930-cu ildə Basarkeçər rayonu Ermənistan ərazisində yaradılıb. Orada yaşayanların da mütləq əksəriyyəti azərbaycanlılar olub. O cümlədən, Zod kəndinin sakinləri də azərbaycanlılar idi, deportasiyaya məruz qaldılar. Yalnız 1969-cu ilin iyun ayında Ermənistan Basarkeçər rayonunun adını dəyişərək ona “Vardenis” adı qoydu. Xahiş edirəm ki, Azərbaycanda bu bölgə ilə bağlı reportajlar hazırlansın və ümumiyyətlə, bizim ümumi leksikonumuzda “Vardenis” yox, Basarkeçər adı bərpa edilsin. İndiki Ermənistan ərazisində yerləşən bütün digər qədim Azərbaycan yaşayış məntəqələri əsl adları ilə də çağırılmalıdır”. Bunu Prezident İlham Əliyev Kəlbəcər rayonuna səfəri zamanı deyib.
“Misal üçün, Naxçıvan-Ermənistan sərhədində mövcud olan gərginliklə bağlı mən indi mətbuatı izləyirəm. Bizim mətbuatda yazılıb ki, Ermənistanın “Yerasx” kəndində, onun ətrafında hansısa hadisələr baş verir. Bu kəndin adı Arazdəyəndir və azərbaycanlılar deportasiyaya qədər orada yaşayıblar. Ona görə bütün qədim, yəni tarixi adlar bərpa edilməlidir. Bu adlar bizdə müxtəlif kitablarda da öz əksini tapıb. Ona görə xahiş edirəm ki, həm jurnalistlər, həm ümumiyyətlə, insanlarımız bu yerlərin əsl adlarını çəksinlər - Vardenis yox, Basarkeçər rayonu, Basarkeçər şəhəri” - deyə ölkə başçısı qeyd edib.
“Biz tarixçilər də, elm adamları da həm yazılarımızda, həm leksikonumuzda, həm də apardığımız təbliğat işlərində bu məsələni əsas götürməliyik”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Prezident ümumi leksikonumuzda “Vardenis” yox, Basarkeçər, “Yerasx”-Arazdəyən toponimlərinin bərpa edilməsi məsələsini gündəmə gətirməklə tarixçilərin, mütəxəssislərin, o cümlədən də cəmiyyətin çiyinlərinə çox mühüm bir missiya qoydu. Q.Hacıyevin sözlərinə görə, artıq göründüyü kimi, rəsmi səviyyədə Qərbi Azərbaycandakı milli toponomik adlarınızın qaytarılması, bərpası hədəflənib. Q.Hacıyevin qeyd etdiyinə görə, uzun illərdir Ermənistan tərəfindən Azərbaycan-Türk mənşəli toponimlərin, yer-yurd adlarının, qədim tarixi şəhərlərimizin, yaşayış məntəqələrimizin adları saxtalaşdırılıb, dəyişdirilib. Azərbaycanlıları öz tarixi yurdlarından didərgin saldıqdan sonra Ermənistan dövləti tarixi şəhərlərimizin adlarını erməniləşdirməyə başlayıb. Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycana qayıdışının uzaqda olmadığını deyən Q.Hacıyev hesab edir ki, biz öz yurdlarımızın adlarını olduğu kimi yeni nəslə çatdırmalıyıq. “Prezidentin bu mühüm məsələni rəsmən gündəmə gətirməsi və tarixi rayonlarımızın, şəhərlərimizin milli adlarının leksikonumuza daxil edilməsi məsələsini vurğulaması hər birimizin ürəyindən oldu. Bilirsiz ki, Basarkeçər, Zəngəzur, Göyçə, Arazdəyən və başqa qədim yurdlarımızın adı Ermənistan tərəfindən çox eybəcər formada dəyişdirilib. İndi Ermənistan adlandırılan ərazi Qərbi Azərbaycan torpaqlarıdır. Bütövlükdə, Qərbi Azərbaycan çox böyük ərazini əhatə edirdi. Hamıya məlumdur ki, ermənilər o ərazilərə XIX əsrin əvvəllərində köçürülüb. XX əsrin əvvəllərində də heç Qərbi Azərbaycanın əksər yaşayış məntəqələrində ermənilər yaşamayıb. Bu barədə məqalələrimizdə də, kitablarımızda da ətraflı məlumat verilib. Tədqiqatlardan açıq görsənir ki, Qərbi Azərbaycandakı bir çox rayonlarımıza, yaşayış məntəqələrimizə ermənilər Sovetlər qurulduqdan sonra köçürülüb yerləşdirilməyə başlayıb. Yer-yurd adlarımızın, şəhərlərimizin bir qisminin adları ermənilər o ərazilərimizə köçürüldükdən sonra, qalanlarları isə 1988-ci ildə soydaşlarımızın öz doğma yurdlarından deportasiyasının ardınca dəyişdirilməyə, eybəcərləşdirilməyə başladı. Təsəvvür edin ki, 1935-ci ildən 1988-ci ilə qədər 2 mindən artıq toponim Ermənistan tərəfindən rəsmi, saysız-hesabsız toponimlər isə qeyri-rəsmi şəkildə dəyişdirilib. Hətta o yer-yurd, şəhər adlarını camaat arasında da ermənicə səsləndirdilər, bu eybəcər adları leksikonlara daxil etdilər, həm də rəsmən sənədləşməyə saldılar. Hətta iş o yerə çatdı ki, bəzi Azərbaycan tarixçiləri və diplomatları da bu adların mənasına varmadan milli şəhər və rayon adlarımızı erməni dilində ifadə etməyə başladılar. Bu da hər birimizi narahat edən məsələlərdən birdir. Bu gün cənab Prezidentin bu vacib məsələyə diqqət yetirməsi çox təqdirəlayiq haldır və bəzi tarixçilərimiz, diplomatlarımız, siyasətçilərimiz, KİV nümayəndələrimiz nəhayət ki, Basarkeçərə “Vardenis”, Arazdəyənə “Yerasx”, Qərbi Zəngəzura “Sünik” deməyəcəklər. Həm Qərbi Zəngəzurda, həm Dərələyəzdə, həm Vedibasarda, həmçinin də digər tarixi yerlərimizdə kəndlərin, çayların, göllərin, dağların, bulaqların, meşələrin və sair adları süni şəkildə erməniləşdirilib. Prezident çox doğru olaraq bizim qarşımızda tələb qoydu ki, o adları ermənilərin adlandırdığı eybəcər adlarla adlandırmaq olmaz, onlar öz qədim adları ilə adlandırılmalıdır”.
Q.Hacıyev deyir ki, bütün tədiqiqat işlərində, kitablarda, xəritələrdə və sairdə indiyə qədər yol verilən bütün səhvlər düzəldilməlidir, ən başlıcası isə leksikonumuz təmizlənməlidir. Basarkeçər rayonunun adının qəsdən erməniləşdirildiyini deyən Q.Hacıyevin sözlərinə görə, biz bu gün ermənilərin bütün oyunlarını pozduğumuz kimi, bu saxtalaşdırma aktını da yerdən yerə vurmalıyıq: “ Prezidentimiz cəmi iki rayonumuzun adını çəksə də, ümumi fikir belədir ki, bu bütün rayon və kəndlərimizlə bağlı olmalıdır. Bilirsiz ki, cənab Prezident torpaqlarımız işğaldan azad edildikdən sonra vaxtilə ermənilərin saxtalaşdırdığı şəhərlərimizin, kəndlərimizin tarixi milli adlarını özünə qaytardı. Məsələn, “Madagiz”i Suqovuşan adlandırdı və sair. Biz tarixçilər də, elm adamları da həm yazılarımızda, həm leksikonumuzda, həm də apardığımız təbliğat işlərində bu məsələni əsas götürməliyik. Prezidentimiz rəsmi şəkildə tarixi yer-yurd adlarımızın erməni dilinin əsarətindən xilas edilməsinə statr verdi və biz də böyük məsuliyyətlə bu prosesdə iştirak edəcəyik, təbliğatımızı aparacağıq. Əlbəttə, Qərbi Azərbaycandakı tarixi yer-yurd adlarımızın rəsmən leksikonumuza qaytarılması bizi doğma torpaqlarımıza hər gün bir addım da yaxınlaşdırır”deyə Q.Hacıyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
