Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan üçün əsas prioritet məqamlardan biri də Zəngəzur dəhlizinin açılmasıdır. Amma görünən budur ki, Zəngəzur dəhlizinin işə salınması fonunda Azərbaycan qarşıya, əslində daha böyük məqsədlər qoyub. Bunu Prezident İlham Əliyevin Kəlbəcər rayonuna səfəri çərçivəsində çıxışı zamanı qeyd etdikləri də əyani təsdiq edir.
Dövlət başçısı həmin çıxışında qeyd edib: “Bildiyiniz kimi, mənim sərəncamımla 14 iqtisadi rayon yaradıldı. Onların arasında iki iqtisadi rayonun yaradılması diqqət çəkdi – Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları yaradıldı. Hesab edirəm ki, bu da çox düzgün addımdır. Bu, həm tarixə əsaslanır, eyni zamanda gələcəyə əsaslanır. Çünki həm Qarabağ, həm də Zəngəzur bizim tarixi dədə-baba torpağımızdır. Qarabağ iqtisadi rayonunda bütün Qarabağ bölgəsinə aid olan rayonlar birləşdi. Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda Şərqi Zəngəzura aid olan rayonlar birləşdi. Qərbi Zəngəzur isə hazırda Ermənistanın nəzarəti altındadır. Ancaq Zəngəzur dəhlizinin çəkilişi nəticəsində, əlbəttə ki, biz bu dəhlizdən istifadə edib öz vətəndaşlarımızı dədə-baba torpaqlarımıza qaytaracağıq. Belə planlar var və bu da təbiidir. Çünki bizim vətəndaşlar indiki Ermənistan ərazisindən, təkcə Zəngəzur mahalından yox, Göyçə mahalından da, - bura ilə həmsərhəddir, - zorla qovulmuşlar və onların tam haqqı var ki, gedib öz dədə-baba torpaqlarında yaşasınlar. Biz bunu sonrakı mərhələyə saxlayırıq”.
Beləliklə, Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi təkcə Azərbaycan və Naxçıvan arasında yeni əlaqəni təmin etməyəcək. Bu, həm də Ermənistandan qovulmuş soydaşlarımızın yenidən bu yerlərə qayıtmasında yeni bir başlanğıc olacaq. Qeyd edək ki, bundan əvvəl İlham Əliyev ADA Universitetində keçirilən "Cənubi Qafqaza yeni baxış: münaqişədən sonra inkişaf və əməkdaşlıq" adlı konfransdakı çıxışında da bu məsələyə xüsusi toxunub. Zəngəzurun qədim Azərbaycan ərazisi olduğunu vurğulayan İlham Əliyev deyib: “Zəngəzur 1920-ci ildə, 101 il bundan öncə Ermənistana verilib. Ondan əvvəl bu ərazi bizə məxsus idi. Mən Göyçə deyərkən, onlar hazırda Sevan gölü adlandırırlar. Bu bir həqiqətdir. XX əsrin əvvəllərindəki xəritəyə baxmaq kifayətdir. Siz oraya baxarkən Sevan görməyəcəksiniz. Siz orada Göyçəni görəcəksiniz. İrəvanla bağlı da eyni məsələdir. Onlar İrəvanın tarixi hissəsini dağıdıblar. Bu, aydın faktdır, mənim əcdadlarım da daxil olmaqla, azərbaycanlılar orada yaşayıblar. Lakin bu o demək deyil ki, bizim ərazi iddialarımız var. Mən demişəm, bəli, biz oraya qayıdacağıq. Mən deməmişəm ki, biz oraya tankla qayıdacağıq. Mən demişəm biz qayıdacağıq. Bu o deməkdir ki, niyə də yox. Əgər biz Zəngəzur dəhlizinə qayıdırıqsa, əgər biz bu yolu istifadə ediriksə niyə də biz İrəvana qayıtmayaq? Zaman gələcək, biz bunu edəcəyik. Mən mövqeyimi təqdim edirəm”.
Beləliklə, bu fikirlər göstərir ki, Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi bir çox parametrlər baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan dövlətinin bu məsələlər ətrafında prinsipial mövqeyi, əslində, tarixi reallıqlardan irəli gəlir. Çünki indiki Ermənistan tarixi Azərbaycan torpaqlarında xalqımızın iradəsinə zidd olaraq yaradılıb. İkincisi, ermənilərin Qarabağda Azərbaycan vətəndaşı kimi yaşamaq hüququ olduğu kimi, azərbaycanlıların da tarixi torpaqlarımızda - Göyçədə, Zəngəzurda, İrəvanda və digər ərazilərdə yaşamaq hüququ var. Ermənistan bu fonda Zəngəzur dəhlizinin açılmasını əngəlləmək iqtidarında deyil. Digər tərəfdən dəhliz, əslində ermənilərin gələcəyi üçün də çox vacibdir. Millət vəkili, iqtisadçı Vüqar Bayramov bu xüsusda bildirir: “Nəzərə almaq lazımdır ki, bu dəhliz təkcə Azərbaycan və türk dünyası üçün deyil, eyni zamanda region üçün çox vacib bir layihədir. Geniş anlamda isə Avropa İttifaqı və regionda marağı olan digər ölkə və ittifaqlar üçün də faydalı hesab olunur. Zəngəzur dəhlizinin Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinə inteqrasiya olunacağını nəzərə alsaq, bu təbii ki, Avropa Birliyi üçün bu yolla Asiyaya daha çox yük daşınmasını təmin edəcək. Nəticə etibarilə bu dəhliz təkcə Azərbaycanın qərb bölgəsini Naxçıvanla birləşdirmək mənasına gəlmir. Həmçinin, bütövlükdə qitədə daşınan yüklərin həcminin artmasına imkan verəcək. Xüsusən, Süveyş kanalında baş vermiş hadisədən sonra Avropa alternativ marşrutların yaranmasında maraqlıdır. Zəngəzur dəhlizinin açılması Ermənistan üçün də böyük perspektivlər vəd edir. Çünki dəhlizdən Rusiya, İran və Türkiyə də istifadə edəcək və bunun sayəsində Rusiyadan Ermənistana daşınan yüklərin həcmində bu kontekstdə artımlar olacaq. Nəzərə alaq ki, indiki halda Ermənistanda iqtisadi tənəzzül var və beynəlxalq reytinq təşkilatları Ermənistanın kredit reytinqini kəskin şəkildə aşağı salıb, həmçinin xarici borc ÜDM-nin həcminin 60 faizindən çoxdur, bu baxımdan Ermənistan da öz iqtisadi inkişafında maraqlıdırsa, Zəngəzur dəhlizi də daxil olmaqla, bütün kommunikasiyaların daha qısa zamanda bərpasına çalışmalıdır. Bu, Ermənistanda müşahidə edilən uzunmüddətli tənəzzülün səngiməsinə köməklik edə bilər”.
Tahir TAĞIYEV
