Azərbaycan ərazisində mövcud olan abidələrin xeyli bir hissəsinin qeydiyyata alınmadığı, dövlət reyestrinə salınmadığı məlumdur. Elə bölgələrimiz var ki, orada mövcud olan abidələrin tam olaraq qeydiyyatı aparılmayıb, onların mühafizə zolaqları müəyyən edilməyib. Bu öz yerində. Heç Qarabağda mövcud olan abidələrin hamısı da qeydiyyata alınmayıb. İndi məlum olur ki, demə, qeydiyyatdan kənarda qalan abidələr var.
Məlum olduğu kimi, azad edilən ərazilərimizdə abidələrin monitorinqi, siyahıyaalınması prosesi gedir. Mədəniyyət Nazirliyindən verilən məlumata görə, həmin ərazilərdə yerləşən dövlət qeydiyyatında olmayan tarixi, memarlıq, arxeoloji əlamət daşıyan 106 obyekt (yeni aşkar olunmuş abidə) aşkar edilib. Bu, “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad olunmuş ərazilərində müvəqqəti xüsusi idarəetmənin təşkili haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 29 oktyabr tarixli 1170 nömrəli Fərmanına uyğun olaraq Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində Mədəniyyət Nazirliyinin nümayəndələri tərəfindən tarix və mədəniyyət obyektlərinin (abidələrinin və müəssisələrinin) ilkin inventarlaşdırılması və mühafizəsi məqsədilə abidələrin və mədəniyyət müəssələrinin monitorinqləri zamanı müəyyən edilib.
Azad olunan ərazilərimizdə mövcud olan abidələrin tam qeydiyyata alınması niyə zamanında baş verməyib?
Ekspertlər qeyd edir ki, ölkə ərazisində abidələrin reyestri, onların qeydiyyata alınması, mühafizə zolaqlarının müəyyən edilməsi və sair işlərlə Mədəniyyət Nazirliyi Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti məşğul olmalı olduğu halda, məşğul olmayıb, quruma rəhbərlik edən Zakir Sultanov işində yol verdiyi nöqsanlara görə həbs edildikdən sonra bu sahədə ciddi problemlərin olduğu üzə çıxıb. Ekspertlər deyir ki, Z.Sultanov Dövlət Xidmətinə rəhbərlik etdiyi dövrdə ölkə ərazisində olan bütün abidələri reyestrə saldırıb onların mühafiəzini təşkil etmək əvəzinə, qanunları pozamaqla, vəzifə səlahiyyətlərini aşmaqla məşğul olub.
Ekspertlər davamlı olaraq bildiriblər ki, Qarabağda və ətraf rayonlarda yerləşən abidələrin reyestri tam olaraq həyata keçirilməlidir, heç bir abidə kənarda qalmalı deyil, amma keçmiş xidmət rəhbəri ekspertlərin rəylərinə heç bir əhəmiyyət vermir və öz bildiyini edirdi. Nəticədə isə onlarla abidə qeydiyyatdan kənarda qaldı və onların bir qismi ermənilər tərəfindən yer üzündən silindi.
Ekspertlər deyir ki, işğaldan azad edilən ərazilərdə dövlət qeydiyyatında olmayan 106 abidənin aşkarlanması müsbət hal olsa da, bunlar illər əvvəl qeydiyyata alınmalı idi. Onların bildirdiyinə görə, vaxtilə abidələrin qeydə alınması sahəsində mövcud olan büroktatizm nəticəsində o abidələr qeydiyyatdan kənarda qalıb, Dövlət Xidməti köhnə siyahını təkrar-təkrar təqdim etməklə məşğul olub.
Bir çox ekspertlərin verdiyi məlumata görə, Qarabağdakı abidələrin Azərbaycan tərəfindən qeydiyyata alınmasına keçmiş SSRİ rəhbərliyi maneçilik törədib. Belə olduğu təqdirdə də Azərbaycanın aidiyyəti rəsmi qurumları tərəfindən o abidələr qeydə alınmalı idi. Neçə ola bilir ki, ermənilər onlara heç bir aidiyyəti olmayan abidələri saxtakarlıqla reyestrə saldırıblar, amma biz bunu etməmişik?
“Bizim bu ərazilərimizdə olan abidələrin kütləvi şəkildə qeydiyyatdan kənarda qalmasında “rol oynayan” bir sıra amillər olub”
Mədəni irs üzrə tədqiqatçı ekspert, Beynəlxalq Memarlar Akademiyasının Moskva şöbəsinin professoru, Azərbaycan Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü Faiq İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Qarabağ ərazisində mövcud olan abidələrin böyük hissəsi qeydiyyatdan kənarda qalıb, burada isə müxtəlif amillərin təsiri var. “Mən beş il bundan əvvəl hazırda işğaldan azad edilən ərazilərimizdə 2645 tarix və mədəniyyət abidəsinin olduğu haqda Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinə məlumat verdim və onların hər birinin ayrı-ayrılıqda foto görüntülərini nazirliyə təqdim etdim. Eyni zamanda, Mədəniyyət Nazirliyindən 2645 tarix və mədəniyyət abidəsinin dövlət qeydiyyatına alınmasını xahiş etmişdim, amma günü bu günə qədər də nazirlikdən mənə heç bir cavab verilməyib. Siz təsəvvür edin ki, nazirliyin açıqlamasına görə, son monitorinqlər zamanı 106 dövlət qeydiyyatına alınmayan abidə aşkarlanıb. Həmin monitorinqlərin birində mən də olmuşam, Şuşa şəhərində keçirilən monitorinqdə Mədəniyyət Nazirliyinin nümayəndələri ilə birgə iştirak etmişəm. Təkcə Şuşa şəhərində sayı 850-dən 1360-a qədər arta bilən tarix və mədəniyyət abidələri qeydiyyatdan kənarda qalıb. Yəni Şuşada qeydiyyatdan kənarda qalan 850 abidə dəqiqdir, mənim ehtimalıma görə bu rəqəm artıb 1360-da ola bilər. Şuşada 210 abidə dövlət reyestrində qeydiyyatdadır, hazırda o rəqəm əlimin altındadı, amma səhih deyil.
Bizim bu ərazilərimizdə olan abidələrin kütləvi şəkildə qeydiyyatdan kənarda qalmasında “rol oynayan” bir sıra amillər olub. O vaxt Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti adlı bir qurum vardı, həmin qurumun bütün rəhbərliyi ermənilər idi. O qurum Azərbaycan Respublikasının tərkib hissəsi idi. Ermənilər Azərbaycanın həmin ərazilərində olan mədəni irsinin sayını şübhə altına almaq üçün bu ərazilərdə olan tarix və mədəniyyət abidələrinin qeydiyyata alınmasına əngəl törədir və bunun həyata keçməsinə imkan vermirdilər. Bu da faktdır. Ermənilər daha çox mərkəzi yerlərdə, daha çox giriş-çıxışı olan ərazilərdə abidələri qeydiyyata alırdılar ki, bunlar göz qabağındadır və insanlar onları görür, onlar haqda maraqlanırlar. Yəni bu baxımdan, bu gün də bizim bəlamız budur ki, müvafiq qurumlarımız 44 günlük müharibədən sonra belə həmin ərazilərdə abidələrin qeydiyyata alınması haqda fikirləşmirlər. Bu gün qeydiyyatda olan və olmayan abidələrimizlə bağlı çox ziddiyyətli rəqəmlər səsləndirilir. Rəqəmin neçə olmasından asılı olmayaraq təqdim edilən rəqəm əsaslandırılmalı, ərazisi göstərilməlidir, adları qeyd edilməlidir. O cümlədən də, digər ərazilərdəki abidələrlə bağlı faktlar əsasında danışmaq lazımdı, faktları ortalığa qoymaq lazımdı. Bu gün bizdən tələb olunan budur”.
F.İsmayılov hesab edir ki, bu istiqamətdə görülməli olan çoxlu işlər, dəqiqləşdirməyə ehtiyacı olan, məsuliyyət, diqqət tələb edən məsələlər var. “Deyərdim ki, Mədəniyyət Nazirliyində müəyyən dəyişikliklər olubsa belə, amma köhnə qaydalar heç dəyişməyib, bunlar əvvəlki qaydalarda “işləyirlər”, abidələrin də qeydiyyata alınmasında maraqlı deyillər. Onlar üçün maraqlı deyil ki, əziyyət çəkib bu abidələri yenidən qeydiyyata alsınlar. Mən həmin ərazidə qeydiyyatdan kənarda qalan 2645 abidənin siyahısını, tarixini, yerini, coğrafi ərazisini və görüntülərini Zakir Sultanova təqdim etmişdim, amma bu abidələr qeydiyyata alınmadı” - deyə bildirən F.İsmayılov hesab edir ki, bu gün azad edilən ərazilərimizdəki abidələrin tam olaraq qeydiyyatının aparılmasına və reyestrə salınmasına ciddi ehtiyac var.
İradə SARIYEVA
