Azərbaycan ordusunun 44 günlük Vətən müharibəsinin gedişində istifadə etdiyi taktika və silahlar, qazandığı təcrübə dünyanın əksər ölkələrində diqqətlə öyrənilməkdədir. Postsovet məkanlnda artıq Rusiyada, Ukraynada, Gürcüstanda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Vətən müharibəsindəki təcrübəsi yaxından öyrənilir və nümunə kimi qəbul edilir. Xüsusən də pilotsuz uçan aparatlardan (PUA) istifadə əsas diqqət mərkəzində yer alır. Bunlar fonunda məlum olub ki, Gürcüstanın “Tam Management Aviation” şirkəti zərbə PUA-larını inkişaf etdirmək niyyətindədir. T-31 adlandırılan zərbə PUA-larının 350 kiloqram sursat daşıya biləcəyi qeyd olunur. Yeni PUA-ların hazırlanmasında Türkiyə təcrübəsinin istifadə olunduğu qeyd edilir. Türkiyə ilə birlikdə PUA hazırlığına daha çox diqqət ayıracağını bildirən Ukraynanın ardınca Rusiya da bu istiqamətdə yeni addımlar atmağa hazırlaşır.
Qərbdə də bu məsələ xüsusi diqqət mərkəzindədir. Məsələn, artıq məlumdur ki, ABŞ ordusunun komandanlığı da Azərbaycanın Ermənistan qoşunlarına qarşı tətbiq etdiyi taktiki modeli araşdırır. ABŞ-da etiraf edilir ki, Qarabağda kəşfiyyat və zərbə PUA-larının ənənəvi qüvvələrlə birgə tətbiqi yeni təcrübədir. Almaniya müdafiə naziri Anneqret Kramp-Karrenbauer də Azərbaycan təcrübəsinin öyrənilməsini vacib sayır: “Qarabağ müharibəsində PUA-larla fərqli və uğurlu əməliyyatlar aparıldığının şahidi olduq. Bu onu göstərdi ki, PUA-lar asimmetrik təhlükə yarada bilər. Bunlardan, dövlətlərlə yanaşı başqa qrupların, terror təşkilatlarının istifadə etmə ehtimalı da var. Buna görə də bütün havadan müdafiə sistemlərimizi yenidən gözdən keçirməyimiz vacibdir”. Münhen Beynəlxalq Təhlükəsizlik Konfransının sədri Volfqanq İşinger qeyd edir ki, gələcəkdə Almaniya döyüş dronları olmadan keçinə bilməz. Onun sözlərinə görə, Qarabağda müharibənin nəticəsini böyük ölçüdə pilotsuz döyüş vasitələri müəyyən edib. Ekspert vurğulayır ki, pilotsuz döyüş sistemləri gələcəyin döyüş vasitələridir və indi kimin pulu varsa, bu sistemlərlə silahanır. Elə rus hərbi ekspert Dmitri Kornev də Qarabağdakı hərbi əməliyyatların təcrübəsindən çıxış edərək vurğulayır ki, PUA-ların göydə hakim olduğu müasir müharibədə keçən əsr və hətta bu əsrin əvvəllərində olan savaşlardakı zirehli texnikaların istifadəsi aktual deyil: “Qarabağdakı müharibənin gedişində gördüklərimiz həqiqətən ənənəvi silahlı qüvvələrin istifadəsini şübhə altına alır. Söhbət həm zirehli texnikadan, həm də piyadalardan gedir. Həqiqətən, nisbətən ucuz üsulla hədəfləri vura bilərsiniz. Düşmənin demoralizasiya faktoru da var, yerdəki hədəflərin məhv edilməsinə dair videolar yayımlandığı zaman buna müqavimət göstərmək mümkün deyil. Quru qüvvələr ciddi bir problemlə qarşılaşır: kiçik ölçülü PUA-larla necə davranmaq olar? Bu çağırışa cavab vermədən piyada və mühərrikli birləşmələrin istifadəsi olduqca təsirsiz olacaq. Həqiqətən də, mövcud münaqişədə kamikadze dronların istifadəsi onların yüksək səmərəliliyini göstərir və bu da öyrəniləcək. Həm də əks tədbirlərin - radioelektron mübarizənin istifadəsi öyrəniləcək. İndi belə vasitələrin çox təsirli olmadığını görürük. Əlbəttə ki, adi PUA-lara da diqqət yetiriləcək. Axı kamikadze dronların işi kəşfiyyat sayəsində və adi PUA ilə müşayiət edildiyi zaman mümkündür. Bunların hamısı indi baxdığımız gələcəyin müharibəsinin əsas məqamıdır”.
Belçikanın “The Bulletin” nəşrində silahlanma və təhlükəsizlik texnologiyaları, hərbi innovasiyalar üzrə ekspert Maaike Ferbryugen isə qeyd edir ki, yaxın gələcəkdə dünyanın bu və ya başqa nöqtəsində yarana biləcək hərbi münaqişənin hansı ssenari üzrə cərəyan edəcəyinin əyani nümunəsi Dağlıq Qarabağdakı müharibədir. Ekspert həmin müharibədə Azərbaycan ordusunun bir neçə tip pilotsuz aparatlardan eyni vaxtda, sanki sürü halında istifadə etdiyini xatırladır. Qeyd edir ki, havada eyni zamanda bir neçə zərbə pilotsuz aparatı olurdu və onlardan bir neçəsi düşmənin yerüstü qüvvələrinə zərbə endirirdi. Maaike Ferbryugen bunu tam mənada dron sürüsündən istifadə olunmaqla döyüş əməliyyatlarının aparılması saymasa da qeyd edir: “Azərbaycan dron sürülərinin müharibədə necə istifadə oluna biləcəyinin əsasını qoydu və göstərdi ki, gələcəyin müharibələri necə olacaq. Dron sürülərinin yüksək effektivliklə döyüş əməliyyatlarında tətbiqi onların süni intellekt tərəfindən idarə olunması halında mümkündür. Düzdür, hələlik heç kim əsl avtonom dron sürüləri yaratmayıb, amma biz istənilən halda bunun humanitar nəticələri barədə indidən düşünməliyik”. Ekspert əlavə edir ki, hazırda müxtəlif şoularda yüzlərlə, hətta minlərlə dron bir-biri ilə əlaqəli şəkildə, kompüter proqramı ilə idarə olunmaqla uça bilir. Lakin eyni zamanda minlərlə döyüş dronunun müharibələrdə sürü şəkildə tətbiq olunmasının nəticələrini təsəvvür etmək çətindir. Amma Azərbaycan bu istiqamətdə artıq ilkin addımlar atıb. Bütün bunların nəticəsidir ki, dünyanın nüfuzlu "Global Fire Power" araşdırma mərkəzi 2021-ci il üçün ötən ay təqdim etdiyi dünya ordularının reytinqində ölkəmizin güc strukturu yetərincə yüksək yer tutub. Araşdırma zamanı əsasən ordular barədə bir sıra amillər, o cümlədən illik hərbi büdcə, orduda xidmət edən şəxsi heyətin, Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus təyyarə, pilotsuz uçan aparat və helikopterlərin, eyni zamanda qırıcı təyyarələrin, tankların sayı və hərbi donanma üzrə göstəricilər nəzərə alınır. "Global Fire Power"in yeni hesabatında Azərbaycan Ordusu 138 ordu arasında 64-cü pillədə qərarlaşıb və Cənubi Qafqazın ən güclü müdafiə təşkilatıdır. Qonşu Gürcüstan siyahıda 92, Ermənistan isə 100-cü yerdədir.
Samirə SƏFƏROVA
