Düşmən işğalından azad edilən Kəlbəcər rayonunda Azərbaycanın maddi-mədəni irsinin çox zəngin, qədim və unikal nümunələri mövcuddur.
Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri unikal bir sərvətdir. Bu da onu göstərir ki, Azərbaycanın qədim və zəngin maddi-mədəni irsinin tarixən mövcud olduğu ərazilərdən biri işğaldan azad olunan Kəlbəcər rayonudur.
Kəlbəcər Azərbaycanın ikinci Qobustanıdır...
Vaxtilə Kəlbəcəri mərhum akademikimiz, böyük ziyalımız Xudu Məmmədov “Azərbaycanın ikinci Qobustanı” adlandırırdı. Akademikin Kəlbəcəri Qobustana bənzətməsi və onu “ikinci Qobustan” adlandırması təsadüfi deyildi. Çünki Kəlbəcərin “Sərçəli dağ”, “Qurbağalı çay”, “Gəlin qayası”, “Soltan Heydər”, “Ağ çay”, “Ayıçınqılı”, “Pəriçınqılı”, “Zalxa gölü”, “Dəvəgözü dağı” adlanan yerlərində zəngin qayaüstü təsvirlər mövcud olub. Bəzi mənbələrə görə, Kəlbəcər Tarix-diyarşünaslıq muzeyinin əməkdaşları tərəfindən 3500-dən çox qayaüstü təvir qeydə alınıb və onların şəkilləri çəkilib, əslində isə onların sayı 8 mindən yuxarıdır.
Tədqiqatçıların yazdıqlarından əldə etdiyimiz məlumatlara görə, dəniz səviyyəsindən iki-üç min metr yüksəklikdə yerləşən Zalxa və Pəriçınqılı, Qara göllərin sahillərində, Dəlidağın ətəklərində, Ayıçınqılında, Pəriçınqılında və başqa ərazilərdə yerləşən çınqıllıqlarda daşların, qayaların üzərində ulu babalarımız tərəfindən çəkilən rəsm əsərləri geniş yayılıb.
Azərbaycanın qədim sakinlərinin yaratdığı daşüstü əsərlər - unikal abidələr...
Tədqiqatçılar yazırlar ki, bu yerlərin qədim sakinləri ibtidai daş alətlərindən istifadə etməklə möhkəm qayalar üzərində məişət və təsərrüfat səhnələrini, müxtəlif vəhşi heyvanları təsvir edən gözəl rəsmlər çəkə bilmişlər. Bu rəsmlərin müəyyən bir qismi qədim əkinçilik məşğuliyyətini əks etdirir. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, ayrı-ayrı daşlar üzərində öküzlərə qoşulmuş ibtidai xışla yerin şumlanması, taxılın biçilməsi və döyülməsi kimi səhnələr, çiynində toxa tutmuş adam təsviri və s. verilib. Bəzi daşlar üzərində ən qədim nəqliyyat vasitələrini göstərən ikitəkərli arabalar təsvir edilib.
Qədim ovçuluğa aid səhnələri təsvir edən çox sayda əsər də tapılıb. Yeni tapılan qayaüstü təsvirlərdə ulu babalarımızın dini təsəvvür, mərasim və etiqadlarına aid maraqlı səhnələr də var. Bunlara əyani misal ayrı-ayrı daşlar üzərindəki kütləvi rəqs səhnələri, rəmzi öküz təsvirləri, mücərrəd işarələrdir.
Azərbaycanın məşhur arxeoloq-alimi, Bakı Dövlət Universitetinin Arxeologiya və etnoqrafiya kafedrasının müdiri, tarix elmləri doktoru, professor Qüdrət İsmayılzadə burada 1976-cı ildə apardığı tədqiqatlar zamanı ilk dəfə olaraq Azərbaycanın belə yüksək dağlıq zonasında eramızdan əvvəl III minilliyə aid qədim yaşayış yerinin qalıqlarını aşkar edib. Bu yaşayış məskəni Tərtər çayının sol sahilində, İstisu qəsəbəsi ilə Taxtadüzü arasında Məmmədsəfi kəndinin ərazisində geniş bir sahəni tutur. Bu yaşayış yerində diametri 20 metrdən artıq olan dairəvi biçimdə möhtəşəm tikinti qalığı üzə çıxarılıb. Tikintinin içəri hissəsi mürəkkəb qurulub. Onun xarici divarlarının qalınlığı 2 metrə çatır. Ətrafındakı böyük daş topalarına əsasən ehtimal olunur ki, bu tikintinin divarları bütünlüklə daşdan inşa edilmiş və daşlar bir-birinə gil kütləsi ilə bərkidilib. Onun döşəməsi və divarları saman qatılmış palçıqla suvanıb.
Maddi mədəniyyət nümunələri - qayaüstü rəsmlər…
Ekspertlər qeyd edirlər ki, lakin heç bir yerdə Kəlbəcərdə yeni aşkar edilmiş tikinti qədər möhtəşəm divarlı tikintiyə təsadüf olunmayıb. Güman etmək olar ki, bu tikinti qüdrətli bir tayfaya məxsus imiş və ictimai bina kimi istifadə edilirmiş. Əmin-amanlıq dövründə burada tayfanın dini və ictimai mərasimləri keçirilirmiş, təhlükə zamanı isə o alınmaz istehkama çevrilib.
Tunc dövründə əkinçilik və maldarlığın ümumi inkişafı ilə əlaqədar olaraq dulus məhsullarının istehsalı genişləndirilmiş və dulusçuluq yüksəlib. Bu dövrdə həmin təsərrüfat sahələrinin tələbatını ödəmək üçün ilk dəfə nehrələr və süzgəclərdən ibarət xüsusi gil qabları meydana çıxıb. Yeni aşkar edilən qədim yaşayış yeri və oradan tapılan maddi mədəniyyət nümunələri də qayaüstü rəsmlər kimi qədim tunc dövründə yaşamış əkinçi-biçinçi tayfaların iqtisadi və ictimai həyatına dair qiymətli tarixi mənbələrdir.
“Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri ulularımızın daş salnaməsidir”
Uzun illər Kəlbəcərdəki qayaüstü təsvirləri öyrənən, tədqiq və təbliğ edən tarix elmləri doktoru, professor, BDU-nun Tarix fakültəsinin Arxeologiya və Etnoqrafiya kafedrasının müdiri, “Şöhrət” ordenli Qüdrət İsmayılzadə “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu böyük və qədim tarixi-mədəni irsimiz mütləq mənada Azərbaycanın unikal irsi kimi beynəlxalq aləmdə təbliğ edilməli və UNESCO-nun müvafiq siyahısına daxil edilməlidir:
“Mən keçən əsrin 70-ci illərində Kəlbəcərdəki qayaüstü təsvirləri tədqiq etmişəm. Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri ulularımızın daş salnaməsidir. Bu misli olmayan daş salnamələr ulularımızın həyat tərzini, təsərrüfat həyatını, eyni zamanda, zəngin mənəvi mədəniyyətini əks etdirən abidələrdir. Kəlbəcər Qarabağın ayrılmaz bir hissəsi olmaqla, öz tarixi salnaməsi ilə Azərbaycanın ulu keçmişinə aid qiymətli sərvətləri saxlayıb. Bu abidələrdə Azərbaycan xalqının ulu tarixi canlı şəkildə əks olunub”.
Kəlbəcərin qayaüstü təsvirlərinin bədii və tarixi özəlliyi nədir?
Q.İsmayılzadə bildirdi ki, bu qayaüstü təsvirlər öz mədəni və tarixi əhəmiyyətinə görə çox dəyərlidir: “Bu qayaüstü təsvirlərin qiymətli cəhəti ondan ibarətdir ki, o təsvirlər həm özünün mövzu əhatəsi, həm də bədii dəyərinə görə çox yüksək səviyyədədir. Diqqəti cəlb edən məsələlərdən biri də ondan ibarətdir ki, Kəlbəcər axtarışlarında həmin qayaüstü təsvirləri çəkən ulularımızın məskən yerləri də aşkar edilmişdi. Tərtər çayının sol sahilində hündür qayalıqda aşkar edilən qədim yaşayış yerində dairəvi tikinti qalıqları, eyni zamanda, müxtəlif əmək alətləri aşkar edilib. Bunlar eramızdan əvvəl IV-III minilliyə aid maddi mədəniyyət nümunələridir. Başqa bir cəhəti də qeyd etmək istəyirəm ki, qayaüstü təsvirlərdə Azərbaycan xalqının ulu keçmişi dağlıq ərazilərdə özlərinin məskunlaşması ilə bağlı məlumatları yaratdıqları maddi mədəniyyətin nümunələrində əks etdiriblər. Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri Azərbaycanın yüksək dağlıq zonasında aşkar edilən nadir nümunələr olmaqla yanaşı, ulularımızın qədim dövrlərdə hər çətinliyə sinə gərdiyini büruzə verir.
Çox sevinirəm ki, Ali Baş Komandanın rəhbərliyi altında şanlı ordumuzun zəfər yürüşü ilə bu təsvirlər artıq düşmən tapdağından azad olunub. Diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri də odur ki, 30 ilə yaxın düşmən tapdağında, düşmən əsarətində olmasına baxmayaraq, düşmən ulularımızın izlərini itirə bilməyib. İnanıram ki, həmin yerlərdə yeni arxeoloji axtarışlar aparılacaq. Ulularımızın zəngin tarixinə aid daha qiymətli arxeoloji materiallar əldə ediləcək. İnanıram ki, Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri yeni elmi axtarışları gözləyir və yeni axtarışlarla ulularımızın hələ öyrənilməmiş çoxlu sayda maddi mədəniyyət nümunəsi əldə ediləcək”.
Kəlbəcərdə 8 mindən artıq qayaüstü rəsm öz yeni tədqiqatçılarını gözləyir...
“Kəlbəcərdə 8 mindən artıq qayaüstü təsvir əldə etmişdik. Bu qayaüstü təsvirlər “Pəriçınqılı”, “Ayıçınqılı”, “Qaragöl”, “Zalxa göl” sahillərində aşkar edilmişdi. Bunlar saysız-hesabsızdır. İnsanlar yaşadığı yerlərdə gördüklərini, eşitdiklərini təsvir etməyə çalışıblar, öz hiss və kövrək duyğularını qayalarda əks etdirməyə cəhd göstəriblər. Bunlar bizim üçün tariximizin salnaməsidir. Güman edirəm ki, yaxın gələcəkdə Kəlbəcər qazıntıları Azərbaycan ərazilərində aşkar edilən maddi mədəniyyət nümunələrinin yeni silsiləsi olmaqla tariximizə aid daha sanballı, daha dəyərli tarixi məlumatlar verəcək” - deyə bildirən Q.İsmayılzadə vurğuladı ki, hazırda arxeoloqların işini asanlaşdıran yeni texnologiyalar da mövcuddur və biz bunu Qobustanda da gördük ki, yeni texnologiyalardan istifadə etməklə arxeoloqlarımız nə qədər böyük nailiyyətlər əldə etdilər. Bu baxımdan, o texnologiyalardan gələcəkdə Kəlbəcərdə təşkil ediləcək ekspedisiyalarda da istifadə olunmalıdır deyən Q.İsmayılzadənin sözlərinə görə, Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri yenidən tədqiq olunmalıdır. O hesab edir ki, yeni tədqiqatlar zamanı daha çox sayda qayaüstü təsvir əldə edilə bilər: “Hazırda Qobustanda mənim tələbələrim, aspirantlarım tədqiqat işləri aparırlar. Bu tədqiqatlarla abidənin sirlərini öyrənirlər. Təsəvvür edin, Qobustan bir neçə il bundan əvvəl orta daş dövrünə aid edilirdisə, indi paleolit nümunələri burada üzə çıxıb. Qobustanın tədqiqində tətbiq olunan yeni üsullar onun daha dərin sirlərini öyrənməyə imkanlar açır. Şübhəsiz ki, müasir arxeologiyada tətbiq olunan yeni texnoloji üsullar Kəlbəcərin də qayaüstü təsvirlərinin hələ də sirr qalan bir sıra sahələrini üzə çıxaracaq, bu misilsiz abidənin Azərbaycan tarixində nə qədər mühüm rol oynadığını, eyni zamanda, ulularımızın mənəvi zənginliyini büruzə verir. Mən əminəm ki, yeni axtarışlarla Kəlbəcərin qayaüstü təsvirlərinin dünyanın qayaüstü incəsənətinin ayrılmaz bir hissəsi olduğu sübuta yetiriləcək. Bu, unikal abidələr silsiləsidir. İnanıram ki, azad olunmuş Kəlbəcərdəki bu qiymətli maddi mədəniyyət nümunələri xalqımızın zəngin tarixi keçmişini daha parlaq şəkildə əks etdirəcək. Onu da qeyd etmək istəyirəm ki, Kəlbəcər təsvirlərinin öyrənilməsində mənə yaxından kömək edən keçmiş tələbələrim, rayonun mədəniyyət işçiləri, xüsusən də Şamil Əsgərov olub. Şamil Əsgərov Kəlbəcər muzeyinin yaradıcısıdır. O, abidələrin öyrənilməsində səy və bacarıqlarını heç əsirgəmədi. Bu təsvirlərin öyrənilməsində mənə yaxından kömək edən ziyalımız Ş.Əsgərovun rolu unudulmazdır. Onun əməyi həmişə yada salınmalıdır. Onun o tədqiqatda yaxın iştirakı olub. Yadımdadır, onunla birlikdə hələ qarı əriməmiş yaylaqlarda o təsvirləri qeydə alırdıq, öyrənirdik, onların misilsiz qiymətini müəyyən etməyə çalışırdıq”.
Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri UNESCO-ya daxil edilməlidir...
Q.İsmayılzadə vurğuladı ki, Kəlbəcər artıq işğaldan azad edilib və Qobustan kimi Kəlbəcərin də qayaüstü təsvirlərini UNESCO-ya təqdim edərək qeydiyyatdan keçirməyimiz qarşımızda duran əsas vəzifələrdən biridir: “Ölkəmizin Birinci vitse-prezidenti, UNESCO-nun və ISESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban Əliyevanın böyük qayğısı, səyləri nəticəsində Qobustan 2007-ci ildə UNESCO-ya daxil olundu. Yüz faiz əminəm ki, Mehriban xanımın qayğısı və səyləri nəticəsində Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri də yaxın gələcəkdə bəşər mədəniyyətinin ayrılmaz bir hissəsi kimi Azərbaycan mədəniyyətinin nadir nümunələrindən biri olaraq UNESCO-ya daxil ediləcək. Kəlbəcər qayaüstü təsvirlərinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Bu təsvirlərdə xalqımızın zəngin mənəvi mədəniyyəti dolğun şəkildə əks olunub.
Kəlbəcərin qayaüstü təsvirlərinin UNESCO-ya daxil ediləcəyinə əminəm. Çünki bu ən vacib məsələlərdən biridir”.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
