Müharibənin həm də ən böyük biznes olması indiyə qədər dəfələrlə reallıqda öz əksini tapıb. Bu səbəbdən aydındır ki, istənilən ölkənin müharibəni davam etdirməsi üçün ciddi iqtisadi resursları olmalıdır. Bu mənada, cəbhə zonasında davam edən döyüşlər həm də Azərbaycan və Ermənistanın iqtisadi müstəvidə savaşı sayıla bilər.
İndiki şəraitdə Azərbaycan müharibənin davamı üçün lazımı iqtisadi potensila malik olduğu halda, Ermənistan haqda eyni sözləri demək mümkün deyil. Artıq düşmən iqtisadiyyatında daha ciddi çöküş başlanıb. Ermənistan bu fonda ordusunu təmin etməkdə ciddi çətinliklər yaşayır. Təkcə ordu yox, elə əhlainin də təminatında problemlər kəskinləşir. Ekspertlərin fikrincə, bu fonda təsadüfi deyil ki, döyüşlər başlayan ilk gündən Ermənistan hökuməti müharibəni dayandırmaq üçün canfəşanlıq edir. Nikol Paşinyan hələ də ən müxtəlif ölkələrin rəhbərlərinə zəng vuraraq hərbi əməliyyatları dayandırmaq üçün Azərbaycana təsir və təzyiq göstərmələrindən ötrü onlara dil tökür. Paşinyanı qorxudan daha bir məqam xalqın daha ağır duruma düşməsi ilə ona qarşı qiyam qaldıra biləcəyi ilə bağlıdır. Xüsusən də müharibənin başlaması ilə Ermənistanın iqtisadi tənəzzülünün dərinləşməsi Paşinyanı daha çıxılmaz vəziyyətə salıb. Bu arada beynəlxalq miqyasda etiraf edilir ki, Ermənistanın iqtisadi göstəriciləri pisləşməkdə davam edir. Bunu artıq beynəlxalq reytinqlər də təsdiqləyir. Belə ki, “Fitch” beynəlxalq reytinq agentliyi Ermənistanın xarici valyutada uzunmüddətli defolt reytinqini “BB-”dan “B+” səviyyəsinə endirib. Buna əsas səbəb olaraq isə ölkədəki daxili disbalansın dərinləşməsi, xalis xarici borc və cari hesablar balansındakı defisitin artması, eyni zamanda, faiz yükünün yüksəlməsi göstərilib. Bundan başqa, Dağlıq Qarabağ konfliktinin davam etdirilməsinin ölkənin həm maliyyə, həm fiskal, həm də ümumi makroiqtisadi sabitliyinə çox böyük mənfi təsirə malik olduğu qeyd olunub. Bu da erməni iqtisadiyyatının artıq beynəlxalq miqyasda çöküşü deməkdir. Elə ekspertlər də bildirir ki, indiki vəziyyətdə düşmənin resurs müharibəsinə çox davam gətirəcəyi gözlənilmir. Çünki pandemiyanın gətirdiyi yeni iqtisadi şərait bu ölkədə ekonomik vəziyyəti onsuz da kəskinləşdirib. Yeni savaş isə Ermənistana daha böyük zərbə vurur. Bu baxımdan sözügedən ölkənin uzunmüddətli resurs müharibəsi aparmaq üçün heç bir əlavə imkanı mövcud deyil. Ekspertlər başqa bir məqama da diqqət çəkir ki, demoqrafik göstəricilərin onsuz da aşağı olduğu Ermənistanda müharibə şəraiti ilə bağlı tam səfərbərlik rejiminin tətbiq olunması və 55 yaşa qədər kişilərin döyüşə cəlb edilməsi bu ölkənin əməktutumlu bir çox sahələrinin fəaliyyətində məhdudiyyətlər yaradıb. Yerli sahibkarların bir çoxu istehsal fəaliyyətini dayandırmaq məcburiyyətində qaldığını bildirir. Kiçik sahibkarlar döyüşə gedərək tamamilə biznesdən uzaqlaşır, kiçik və orta sahibkarlar isə özlərinin və ya əksər işçilərinin səfərbər olunması və lazımi işçi qüvvəsi olmaması səbəbindən məhsuldarlığının kəskin aşağı düşməsini müşahidə edirlər.
İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi isə qeyd edir ki, böyük biznes subyektləri də ümumi iqtisadi daralmanın mənfi təsirindən öz payını almaqdadır. Buna əlavə olaraq, cəbhə bölgəsində Ermənistanın verdiyi ağır itkilər və işçi qüvvəsinin real sektordan hərbi sahəyə transferinin bu mənfi durumu daha da kəskinləşdirəcəyi şübhə doğurmur. Artıq erməni sahibkarlar müxtəlif mətbuat mənbələrində üzləşdikləri çətinliklər barədə açıqlamalar verməkdən çəkinmirlər. Onların sözlərinə görə, istehsal prosesinin tamamən və ya qismən dayandırılması onların gəlirlərinə ciddi şəkildə mənfi təsir göstərir və növbəti ayın vergi ödəmələrində kəskin azalmaların olacağını proqnozlaşdırırlar. Bu da, öz növbəsində, Ermənistan büdcəsinin maliyyələşməsinə öz mənfi təsirini göstərəcək. Bundan başqa, dövlətin hərbi itkiləri və məğlubiyyətə yaxın olması əlavə resurslar tələb edir. Dövlətin orduya dəstək fondları yaradaraq, onsuz da yoxsul olan əhalinin son vəsaitlərini buraya cəlb etməsi erməni vətəndaşlarının rifahını daha da pisləşdirir. Təkcə koronovirusun təsiri ilə Ermənistanın sentyabr ayına olan son rəsmi statistik məlumatlarına əsasən, ölkədə 1213 ticarət obyekti bağlanıb, 5058-i isə öz fəaliyyətini müvəqqəti olaraq dayandırıb. Bu da ölkədə fəaliyyət göstərən bütün ticarət obyektlərinin 50 faizə yaxın hissəsini təşkil edir. Bundan başqa, tikinti sektorunda 23 müəssisə ləğv edilib, 231-nin fəaliyyəti isə müvəqqəti dayandırılıb. Müharibənin başlaması ilə Ermənistanda digər iqtisadi müəssisələr də fəaliyyətini dayandırır. Bu da Ermənistanın iqtisadi çöküşünü sürətləndirir. Bu fonda Ermənistan Azərbaycana qarşı ciddi müharibə aparmaq üçün nə hərbi, nə də iqtisadi imkanlara malikdir. Bu hərbi qarşıdurmanın hər günü işğalçı ölkəni labüd iqtisadi fəlakətə bir az da yaxınlaşdırır. Elə bu da Ermənistan hakimiyyəti üçün böyük problemlər deməkdir.
Ramil QULİYEV
