Zəbt edilmiş Azərbaycan ərazilərində başlanan hərbi əməliyyatların nə ilə nəticələnəcəyi barədə bu gün maraqlı mülahizələr irəli sürülür. Digər maraqlı məqam burada kənar geosiyasi oyunçuların hansı mövqe tutacağıdır.
Söhbət, xüsusən Türkiyə və Rusiyadan gedir. Nüfuzlu “Əl-Monitor” dərgisi bu xüsusda maraqlı araşdırma dərc edib. Burada qeyd edilir ki, Dağlıq Qarabağ uğrunda yenidən başlamış döyüşlərdə Qafqazda Rusiya və Türkiyəni cəlb edəcək tammiqyaslı qarşıdurma qorxusu böyüyür: “Türkiyə Ermənistanı qanunsuz Kürdüstan Fəhlə Partiyasından (PKK) olan kürd yaraqlılarını və Suriyadakı muzdlu əsgərlərini Qarabağda yerləşdirməkdə ittiham edib. Öz növbəsində, Azərbaycan da Rusiyanı Gümrüdə, Türkiyə sərhədi yaxınlığındakı baza vasitəsilə Ermənistana çox sayda silah göndərməkdə günahlandırıb.
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycana dəstəyini yeniləyib və deyib ki, Ermənistan dərhal Azərbaycan ərazilərinin işğalına son qoymalıdır. Ermənistanı o, “bölgədə sülh üçün ən böyük təhdid” adlandırıb. Ərdoğanın sözlərinə görə, mövcud toqquşma Azərbaycanın Dağlıq Qarabağı geri alması üçün bir fürsətdir: “Son inkişaflar bölgədəki bütün nüfuzlu ölkələrə real və ədalətli həll yolları təqdim edib. Ümid edirik ki, bu fürsətdən istifadə ediləcək”. Ərdoğan qeyd edib ki, Rusiya, Fransa və ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi Minsk Qrupu 30 ilə yaxındır münaqişəni həll edə bilmədiyindən, Azərbaycan istər-istəməz təşəbbüsü öz əlinə almalı idi. Ermənistan ümumi hərbi səfərbərliyə başlayıb və hər iki ölkədə hərbi vəziyyət elan edilib. Azərbaycanın hava sahəsində Türkiyədən başqa bütün uçuşlara qadağa qoyulub. Mülki insanlar da daxil olmaqla, onlarla insanın öldüyü və hər iki tərəfdən yüzlərlə insanın yaralandığı bildirilir. Ermənistan baş naziri Nikol Paşinian bildirib ki, “Cənubi Qafqazda genişmiqyaslı müharibənin astanasındayıq”. Rusiya, ABŞ və NATO, İran döyüş əməliyyatlarının dərhal dayandırılmasına çağırıb. Türkiyə ilə Azərbaycanı güclü etnik və tarixi əlaqələr bağlayır. Kürd tərəfdarı fraksiya xaricində Türkiyə parlamentindəki əsas siyasi partiyalar Azərbaycanın müdafiəsi üçün ortaq bir bəyannamə imzalayıb. Türkiyə Azərbaycan nefti və təbii qazı üçün əsas ixrac yoludur. Azərbaycanın dövlət neft şirkəti SOCAR Türkiyənin ən böyük xarici investorudur.
Indilikdə isə mövcud döyüş turunun intensivliyi və miqyası Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ və ətraf əraziləri itirdiyi dövrdən bəri möhkəmlənmiş və Ermənistana üstünlük verən status-kvonu dəyişmək üçün əsas yaradır. Londonda yerləşən “Chatham House” düşüncə mərkəzinin Qafqaz proqramının direktoru Laurens Broers qeyd edib ki, toqquşmalar “ərazilərin qaytarılmasına yönələn bir əməliyyat ola bilər. Hərbi qalibiyyət paket üstünlüklü yeni atəşkəslə nəticələnəcək”. Türkiyə, Qafqaz və Orta Asiya üzrə mütəxəssis Firdevs Robinson də eyni fikirdədir: “Azərbaycanda ölkə ərazisinin əhəmiyyətli bir hissəsinin itirilməsi on illərdir göynəyən bir yara olub, lakin ictimai təzyiqlər artmaqdadır. Minsk Qrupu son illərdə maksimum təsirsiz hala gəlib. Prezident seçkiləri Birləşmiş Ştatların diqqətini yayındırıb və avropalılar pandemiya ilə mübarizə aparırlar, odur ki, son gərginləşmənin vaxtı mükəmməl fürsətdir”. Azərbaycanın nə qədər irəliləyəcəyini və Türkiyənin onu nə qədər dəstəkləyəcəyini hələ bilmək olmaz. İyul ayında Azərbaycanın Ermənistanla beynəlxalq sərhədində toqquşmalar baş verdikdə, ən azı 16 nəfərin ölümü ilə Azərbaycanda işğala qarşı etirazlar artıb. Bakının küçələrinə çıxan minlərlə insan hökumətin müharibə elan etməsini və digər itirilmiş ərazilərlə birlikdə Dağlıq Qarabağı geri qaytarmasını tələb edib. Dağlıq Qarabağ azərbaycanlılar üçün siyasi spektrdə mövcud olan bir məsələdir. Ermənilər və diasporadakı qardaşları üçün də Dağlıq Qarabağ eyni mənalıdır. Əksər ermənilər Türkiyənin Azərbaycana dəstəyindən ciddi narazıdır. Kolumbiya Universitetində Yaxın Şərq, Cənubi Asiya və Afrika Araşdırmaları müəllimi Xatçik Muradyan bildirir: “Prezident Ərdoğanın Türkiyə və Azərbaycanın “bir millət, iki dövlət” olduğunu və “Türk millətinin bütün imkanları ilə bu gün, hər zaman olduğu kimi, azərbaycanlı qardaşlarının yanında olduğunu” bildirən tvitləri yalnız bu hakim düşüncəni gücləndirməyə xidmət edir”. Türkiyənin Ermənistanla diplomatik əlaqəsi yoxdur və şərq qonşusu ilə sərhədləri Azərbaycanla həmrəy olaraq möhürlənib. Ərdoğan İsveçrənin vasitəçiliyi ilə Ermənistanla münasibətləri normallaşdırmaq üçün 2009-cu ildə imzalanan protokolları ləğv edib. Firdevs Robinsonun fikrincə, Türkiyə-Azərbaycan faktoru regionda çox şeyi həll edir: “Prezident Əliyevin praqmatik bir lider olduğunu xatırlamaq gərəkdir, ölkəsinin Rusiya ilə sıx əlaqələri var və Azərbaycan İsraildən silah alır. Azərbaycanın gedişləri dəqiq hesablanıb. Bu səbəbdən Rusiya prosesə müdaxilə etmir və bu da ermənilərin narazılığını artırır”.
Tahir TAĞIYEV
