Bir çox halda deyirlər ki, tarix saxtakarlığı qəbul etmir, dəniz tullantıları sahilə atdığı kimi, o da saxtakarlığı, yalanları “qara qutular”da basdırır. Amma təəssüf ki, bəzən tarixin inkar etdiyi, qəbul etmədiyi yalanları bir az da bəzəyib onu yeni libasda təqdim etməyə cəhd göstərənlər var. Latviyanın ilk prezidenti Guntis Ulmanis kimi.
G.Ulmanis qondarma “erməni soyqırımı”nın “105-ci ildönümü” münasibətilə Ermənistana məktub göndərib. 1993-1999-cu illərdə Latviyaya rəhbərlik etmiş bu şəxs məktubunda ermənilərə əməlli-başlı yarınıb. Bildirib ki, 20-ci əsrin müharibələri bir çox Avropa xalqına, o cümlədən, latışlara və ermənilərə böyük əzablar gətirib. O, qondarma “erməni soyqırımı”nı qlobal münaqişələrin “ən böyük faciələrindən” biri hesab etdiyini qeyd etməklə yanaşı, ermənilərlə latışların eyni faciələrlə üzləşdiklərini də vurğulayıb. Tarixdə baş verməyən bir “soyqırım”ın günahkarlarını axtaran sabiq prezident “genosidi törədənləri” qınamaqdan da çəkinməyib. “...Osmanlı İmperiyasında erməni xalqına qarşı törədilən “kütləvi qırğınlara” və “məhrumiyyətlərə” müraciət etmək istəyirəm, bunu bu qlobal münaqişənin ən böyük faciələrindən biri hesab edirəm. Əminəm ki, dünya xalqları hər hansı bir millətə qarşı belə qəddarlığın təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün atalarının səhvləri və əzablarından nəticə çıxardılar” - deyə sabiq prezident qeyd edib.
Ümumiyyətlə, latışlarla ermənilərin tarixində oxşar faciələrin olması haqqında heç bir tarixi sənəd, fakt, olay yoxdur. Bütövlükdə, ermənilər və latışlar soyqırıma məruz qalmayıblar, əksinə, ermənilər özləri başqa xalqlara, o cümlədən də türklərə qarşı tükürpədici soyqırım aktları törədiblər. Latviyaya gəlincə, latışların tarixində faciəli hadisə 1940-cı ildə Latviyanın dövlət müstəqilliyinin qəsb edilməsi və onun SSRİ tərkibinə daxil edilməsi faktı sayıla bilər. Bu fakt da ki, Azərbaycan da daxil olmaqla, keçmiş ittifaq respublikalarının taleyində yaşanıb.
Latviyanın sabiq prezidentinin latış xalqının faciəsi ilə qondarma “erməni genosidi”ni eyniləşdirməsi cəhdinin özü latış xalqının müstəqilliyi uğrunda mücadiləsinə bir ləkədir.
Latviyanın sabiq prezidentinin uydurma fikirlərinin şərhinə keçməmişdən əvvəl, bir-iki faktı diqqətinizə çatdırmaq istəyirik.
Əvvəla qeyd edək ki, digər Baltikyanı ölkə olan Litvadan fərqli olaraq, Latviya dövləti qondarma “erməni soyqırımı”nı tanımayıb. Dövlət müstəqilliyini 18 noyabr 1918-ci ildə elan edən Latviya 1940-1991-ci illərdə SSRİ-nin tərkibində olub. Azərbaycan Latviyanın müstəqilliyini 30 avqust 1991-ci ildə, Latviya isə Azərbaycanın müstəqilliyini 8 yanvar 1992-ci ildə tanıyıb. Ölkələr arasında diplomatik münasibətlər 11 yanvar 1994-cü ildə qurulub. Azərbaycan Respublikasının Latviyada səfirliyi 2005-ci ildə açılıb.
İki ölkə arasında yüksək səviyyədə əlaqələr mövcuddur. Azərbaycan Latviya ilə əməkdaşlığa həm də regional təşkilatlar, o cümlədən, Baltik-Qara Dəniz-Xəzər hövzəsi regionunda inteqrasiya proseslərinin intensivləşdirilməsi üçün Baltik Dənizi Dövlətlərinin Şurası çərçivəsində xüsusi əhəmiyyət verir.. Latviya Azərbaycanı Avropanın enerji resursları ilə təchizatında Qara dəniz-Xəzər regionunun əsas ölkəsi hesab edir. Latviya Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində sülh yolu ilə həll edilməsinin tərəfdarıdır.
Tarixçilər vurğulayırlar ki, Guntis Ulmanisin ermənilərə yazdığı məktub heç də Latviya dövlətinin və latış xalqının mövqeyini əks etdirmir.
Qasım Hacıyev: “...onlar arasında bənzərlik axtarması böyük tarixi və siyasi səhvdir”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Guntis Ulmanisin ermənipərəst mövqe sərgiləməsinin səbəbləri var. Professor Hacıyevin sözlərinə görə, tarixdə “erməni soyqırımı” baş vermədiyi kimi, latış xalqı da böyük mərhumiyyətlərə, faciələrə məruz qalmayıb. Bu gün Latviyada ruslara, rus dilinə qarşı kəskin nifrət bəsləndiyini deyən Q.Hacıyevin bildirdiyinə görə, bu ölkə hələ də SSRİ-nin vaxtilə Latviyanın dövlət müstəqilliyini qəsb etməsi faktı ilə barışa bilmir. “Mən indiyə qədər Latviyanın XX əsrdə soyqırımla üzləşdiyi haqda məlumatlara rast gəlməmişəm. Latviyada çox olmuşam, oradakı tarixçi-alimlərin bir çoxu ilə əlaqələrim var. Onların ruslara mənfi münasibətlərinin olduğunu bilirəm. Amma latış xalqının soyqırıma, mərhumiyyətlərə məruz qalması haqqında nə bir kitaba, nə də başqa materiala rast gəlmişəm. Latışlar son zamanlar bu “faciələr” haqqında yazırlar. Latış alimləri özləri yazırlar ki, 1940-cı ildə Molotovun göstərişi ilə SSRİ ordusunun Latviyaya daxil olması barədə məlumatlar yayılarkən həmin dövrdə Latviya Seymi çağırılır və burada könüllü şəkildə SSRİ-yə birləşmək haqqında qərar qəbul edilir. Bundan sonra milli münaqişə zəminində müəyyən toqquşmalar baş verir, ordu hissələri qırğın törədirlər. Azərbaycanda olduğu kimi, Latviyada da Sovet hökumətinin əleyhinə mübarizə aparmaq barədə qərar verilir. Bu münaqişə nəticəsində latviyadan xeyli sayda əhali SSRİ-nin müxtəlif ərazilərinə sürgün edilir. 1940-1941-ci illərdə əhali, ümumiyyətlə, çox ağır vəziyyətə salınır. 1941-ci ildə müharibəyə az qalmış artıq sakitliyə nail olunur”.
Q.Hacıyev qeyd etdi ki, latışlarla ermənilərin oxşarlıqları var, amma Latviyanın sabiq prezidenti ermənilərlə latışların bənzərliyinə səhv yanaşma sərgiləyib, buna tarixi saxtalaşdırmaqla yozum verməyə cəhd edib. “1944-cü ildə Latviya ərazisini almanlar tutur və sonra Sovet ordusu yenidən bu əraziləri geri qaytarır. Müharibənin sonuna yaxın SSRİ hökuməti 50 min latışı respublikadan sürgün edir. Bu deportasiyalar ərəfəsində latışlara qarşı repressiyalar, güllələnmələr, digər cəza tədbirləri baş verir. Düzdür, bu bir xalqın tarixində böyük bir faciədir. Bilirsiniz ki, latış xalqının yaşadığı bu faciələrin bir neçə qatını Azərbaycan xalqı da, digər xalqlar da yaşayıb. Bu, SSRİ-nin bizə yaşatdığı faciələrdir. Bu, SSRİ-nin xislətinə, apardığı qanlı terror siyasətinə xas olan məsələdir. Amma bu gün sabiq prezidentin Latviyada baş vermiş hadisələri qondarma “erməni soyqırımı” ilə müqayisə etməsi, onlar arasında bənzərlik axtarması böyük tarixi və siyasi səhvdir. Latışların, azərbaycanlıların, özbəklərin, gürcülərin və digər xalqların imperiyanın qırmızı terrorundan əziyyət çəkdiyi məlumdur, amma ermənilər terrora məruz qalmayıb, onlar başqa xalqlara qarşı terror törədiblər.
Amma ermənilərlə latışlar arasında müəyyən bənzərliklər var. O da İkinci Dünya Müharibəsi illərində Latviya Respublikasından da ermənilər kimi Hitlerə satılanlar, faşistlərlə əməkdaşlıq edənlər çox idi. Hətta latışlar arasında SS-ə işləyənlər çox olub. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə almanlar Latviyanı alan kimi latışlar arasından könüllü şəkildə SS dəstələrinə qoşulanlar oldu. Təxminən 10 min nəfərdən artıq latviyalı faşizmin vacib qanadlarından olan SS-çilərə qoşularaq Sovet ordusuna qarşı döyüşüblər. Hətta müharibədən sonra “Meşə qardaşlığı” adlı partizan hərəkatı da yaradıblar. Onlar SSRİ dövlətinə qarşı vuruşurdular. Məlumata görə, “Meşə qardaşlığı” adlı partizan dəstəsi 310 min nəfərə qədər Sovet vətəndaşını öldürüb. Bu baxımdan, ermənilərlə onlar arasında bənzərlik var. Görünür, ermənilərlə Latviyanın sabiq prezidentinin məqsədi eynidir. O, bu məktubunda, əslində, sətiraltı hər iki xalqın nümayəndələrinin vaxtilə faşizmə dəstək verdiyini və onların bu mənada həmrəy olduqlarını demək istəyib. Hərçənd, ermənilər bu gün də faşizmin alovlu təbliğatçısıdırlar” - deyə Q.Hacıyev vurğuladı.
Faiq Ələkbərli: “...onun tamamilə başqa məqsədlərə xidmət etdiyini göstərir”
AMEA-nın Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərlinin sözlərinə görə, Latviyanın sabiq prezidentinin belə bir məktub yazaraq latışlarla ermənilərin “faciələri”ni eyniləşdirməsi, əslində, təsadüfi deyil: “Nə üçün təsadüfi deyil? Biz belə hallara ilk dəfədir rast gəlmirik. Bilirik ki, dünyada qondarma “erməni soyqırımı”nın təbliğatı yayğınlaşıb. Bu məsələdə isə Qərb dövlətləri, xüsusən də Rusiya həmişə maraqlı olub. Onlar bundan müsəlman dünyasının, xüsusən də Türkiyənin əleyhinə istifadə etmək üçün yararlanıblar. Latviyanın sabiq prezidentinin ermənilərə belə bir məktub yazmaqda məqsədi nə olub? Götürəndə latış xalqının nə elə bir böyük tarixi var, nə də onların soyqırıma məruz qalmaları haqqında faktlar mövcuddur. Biz ancaq onu bilirik ki, Latviya İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində SSRİ tərəfindən işğala məruz qalıb. Latviya SSRİ tərəfindən işğal edilənə qədər artıq Azərbaycan, Ukrayna, Orta Asiya türk xalqları və başqa xalqlar Sovet imperiyasının ən qanlı terror aktlarını yaşamış, repressiyaya məruz qalmış, böyük insan tələfatı vermişdilər. Bilirik ki, ən qatı repressiyalar keçən əsrin 30-cu illərindən 1939-40-cı ilə qədər davam edib. Biz iddia etmirik ki, latış xalqı 1940-cı ildən 1991-ci ilə qədər 51 il ərzində hansısa problemlərlə üzləşməyib. Latviyanın keçmiş prezidentinin latış xalqının faciələrə məruz qalması ilə bağlı fikirlərinə anlayışla yanaşmaq olar. Amma sabiq dövlət başçısı tərəfindən latış xalqının hardasa yaşadığı faciənin qondarma “erməni soyqırımı” ilə eyniləşdirilməsi, ermənilərin “soyqırım”a məruz qaldığının iddia edilməsi onun tamamilə başqa məqsədlərə xidmət etdiyini göstərir. Əlbəttə, burada erməni diasporunun, lobbisinin təbliğat mexanizminin də rolu var. Onlar həmişə təbliğatlarını aparırlar. Şübhəsiz ki, tarixdə “erməni soyqırımı” deyilən bir genosid baş verməyib. Bilirik ki, Birinci Dünya Müharibəsi illərində ermənilərin döyüşə getməməsi bir yana, onlar müxtəlif quldur dəstələri yaradaraq Çar Rusiyasının və Qərb dövlətlərinin, Antantaya daxil olan dövlətlərin tərəfində Osmanlı ordusuna qarşı vuruşurdular. Onlar Osmanlıya arxadan zərbə vururdular. Osmanlı dövləti də 1915-ci ilin aprel ayının 24-də erməniləri Anadoludan Osmanlının başqa ərazilərinə, Suriyaya, Livana sürgün edib. Bu da məsələnin həqiqi üzüdür. Dinc əhalinin kütləvi qətlə yetirilməsinə gəlincə, o vaxt genosidə ən çox məruz qalan Şərqi Anadolu türkləri və Azərbaycan türkləri olub. Bu soyqırımları isə Osmanlı və Azərbaycan ərazisində erməni daşnakları törədirdilər” - deyə F.Ələkbərli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
