Nəriman Nərimanovun adı 1956-cı ilədək Azərbaycanda və keçmiş ittifaq ərazisində ehtiyatla çəkilirdi. Çünki 1920-30 cu illərdə nərimanovçuluq adıyla bir çox insanlar cəzalandırılmışdır. İosif Stalinlə proplemlər yaşayan N.Nərimanovun şəxsiyyəti ölümündən sonra represiyya məruz qalmışdı.
1971-ci ildə İsa Hüseynovun ssenari müəllifi, Əjdər İbrahimovun rejissorluğu ilə Nərimanov haqqında “Ulduzlar sönmür” filmi çəkildi. Ekran işi “Mosfilm”in sifarişi ilə çəkilsə də, filmdə müəyyən tarixi həqiqətlər əks olunmuşdu. Filmin Azərbaycan üçün isə əhəmiyyəti dövlət xadimi barədə ekran əsərinin meydana çıxması ilə bağlı idi. 1947-ci ildə çəkilən “Fətəli xan” filmindən sonra bu mövzuda ikinci ekran əsəri çəkilirdi.
Filmin mərkəzində duran səhnə Nərimanovun dəfnidir. Ayrı-ayrı şəxslər onu xatırlayaraq bu şəxsiyyətin açılmasında rol oynayırlar. Maraqlı məqamlardan biri də filmin başlanğıcında çadranın atılması səhnəsinin verilməsidir. Lakin bu səhnə Nərimanov şəxsiyyəti baxımdan bir qədər uyğunsuz və uğursuz görünür. Azərbaycanda çadranın atılması məsələsi daha çox Cəfər Cabbarlı şəxsiyyəti, fəaliyyəti ilə bağlı olmuşdur. Görünür bu səhnəni Azərbaycan bolşeviklərinin lideri konteksində göstərmək sifariş imiş. Lakin daha sonra epizodda məktəbli uşaqların göstərilməısi onların Nərimanovun ətrafında görünməsi real faktlarla üst-üstə düşür. Çünki N.Nərimanovun uzun müddət maarrifçi, müəllim fəaliyyəti olmuşdur.
N.Nərimanovun ağır siyasi fəaliyyəti Həştərxandakı vətəndaş müharibəsi konteksində əks olunur. Aclıq yaşayan şəhərin taxıl sahələri təyyarələr tərəfindən bombalanması insanların həm də, çörək uğrunda mübarizə apardıqlarının göstərir. İnqilabın, vətəndaş müharibəsinin gətirdiyi aclıq proplemi film boyu bir xətt kimi inkişaf edir. Bolşevik siyasətinin konturları film boyu göstərilir. Bolşeviklərin əks qütbündə dayanan polkovnik Martinau ( Semyon Sakolovski) Həştərxanda qiyamın başlanmasını gözləməklə yanaşı, müsəlmanların yeni peyğəmbəri hesab olunan Nərimanovla da haqq-hesabı çürütmək istəyir.Əksinqilabçı hesab edilənlərin təhlükəsindən qorunmaq üçün Nərimanov məscidin bağlanması göstərişini verir. Bu qərar camaat namazının qılınması zamanı bildirilir güllə açılması nəticəsində məscid axundu öldürülür. Bolşevizmin dinə qarşı sərt tədbirləri bu epizodda əksini tapır. Lakin real tarixdə Nərimanov dinə qarşı bu cür radikal siyasət aparılmasının əleyhinə olmuşdu.
Bu hadisə Nərimanova qarşı cinahda duran Bequlovu ( Əjdər İbrahimov) hərəkətə gətirir. O müsəlmanları öz şərəflərni qorumaq üçün silaha sarılmalarına çağırış edir Kommunizmə qarşı dini bayraq altında mücadilə aparılması faktı bu epizooda əksini tapır. Bequlovun Nərimanovla propleminin köklərinin iyirmi ilədək dayanması bir xatirə ilə tamaşaçılara açıqlanır. Çotayın (Oleq Xabalov) xatirəsindən məlum olur ki, Səttarxan hərəkatına silahlı yardım etmək istəyən Nərimanov o zaman Bequlov tərəfindən həbsə atılmışdı.
Müstəqil Azərbaycan dövlətinin varlığını qəbul etməyən bolşeviklər onu yıxmaq üçün fəaliyyət göstərirlər. Nəriman Nərimanov Moskvada Çingiz İldırmı (Tengiz Arçvadze) Leninə təqdim edir. Ç.İldırımın birbaşa Leninin “xeyir-duası” ilə Bakıya yola salınması xəyanətin kökünü göstərir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi dəniz donammasına rəhbərlik edəcək Ç.İldırmı bolşeviklər çox yaxşı tanıyırlar ondan öz məqsədləri üçün istifadə edirlər.
N.Nərimanovun 1919-cu ildə yazdığı Nəsib bəy Yusifbəyliyə hədə dolu məktubu tarixə məlumdur. Filmdə isə onlar Bakıda görüşürlər. Burada Azərbaycanın müstəqilliyi, gələcəyi barədə polmeika gedir. Nəsib bəy( Adil İsgəndərov) Azərbaycan istiqlalının fevral inqilabı nəticəsində əldə edildiyini onu bolşeviklərə təhvil verilməsinin qəti əleydarı olur. Filmdə Nəsib bəyin bu cür əksi tarixi gerçəkliklə üst-üstə düşür. N.Nərimanov isə bolşeviklərin oktyabr çevrilişini tərifləyərək onun Azərbaycana azadlıq gətirməsinə inanır. Gənc Azərbaycan Cümhuriyyətinin ağır durumunu görən Hacı Zeynalabdin Tağıyev( İsmayıl Osmanlı) isə bir müdrik insan kimi milli birliyin vacibliyindən bəhs edir. O bir mesenat kimi bütün mal-dövlətini müstəqillik yolunda xərcləmə razı olduğunu deyir. Gerçək H.Z.Tağıyev obrazı burada əksini tapır desək yanılmarıq. Lakin beyxəlxalq siyasi qovğalar müstəqil dövlətin yaşamasına maneçilik törədir. General Tompsonun (Nikolay Volkov) Nəsib bəydən Denikinə əsgər göndərməsi tələb etməsi ağır durumdan xəbər verir. Nəsib bəy tezliklə əsgərlərin göndərilməsini desə də Tompson yenə də onu qınayır. Filmdə bununla Nəsib bəy Yusifbəylinin istiqlal uğrunda necə çətinliklər yaşadığı aydın olur. Nəsib bəy nə qədər vaxt udmağa çalışsa da cümhuriyyət əsgərlərini Denikinə yardıma getməsinə razı olur. Təbii bütün bunlar tarixi fakt kimi yox film gerçəkliyi kimi təqdim edilir. Bequlovun sayəsində tompson N.Nərimanovu tanıyaraq onu həbs etmək istəsə də H.Z. Tağıyevin bunun qarşısında olur. O öz evində Azərbaycan milli adətindən misal çəkərək qonağından qabaq özünün həbs olunmalı olduğunu deyir. H.Z.Tağıyev bir obraz kimi bununla milli dəyərlərin mühafizi kimi də parlayır.
Cümhuriyyət əsgərləri Denikinə yardıma gedərkən üçrəngli bayraq əksini tapır. Lakin bir qədər təhrif olunmuş şəkildə. Belə ki, ay-ulduz kiçik şəkildə göy parçanın qırağında göstərilir. Görünür Sovet Azərbaycanın bayrağının qırağındakı oraq-çəkicin əksi belə mənzərənin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdu.
Daha bir təhrif isə cümhuriyyətin işğalı ilə bağlı davam edir. Hakimiyyətin devrilməsi ilə bağlı ultimatum parlamentə təqdim olunmuşdur. Lakin filmdə guya 27 aprel gecəsində “Metropol” mehmanxanasında ziyafət təşkil olunduğu əksini tapır. Azərbaycan naminə badə qaldırılarkən Çingiz İldırımın bir uşağa matrosların çevrilişə hazırlanmaları tapşırığını verməsi milli faciəni göstərir. Çingiz İldırım ultimatum mehmanxanda oxuyarkən Cümhuriyyətin devrilməsində iştirak edir.
Azərbaycanın işğalından sonra Nəsib bəyin N.Nərimanova “Sizin vətəniniz yoxdu, onu Rusiyayaya satmısınız” deməsi istiqlalçılıq xəttini qabartması sovet dövrü üçün cəsarətli addım idi. Bolşeviklərin qırmızı terror siyasətinin də konturları tamaşaçılara təqdim edilir. Yüz nəfərlik güllənmə siyahısı Nərimanova təqdim olunarkən “Burada bəstəkar niyə var sualını” verir. Əvəzində “o müsavat himnini yazıb” cavabını alır. Üzeyir Hacıbəyovun Nərimanov tərəfindən həyatının xilas olunması sətiraltı formada tamaşaçılara çatdırılır.Həmçinin dahi bəstəkarın müstəqil dövlətimizin himinin musiqisini yaratması da hələ 1971-ci ildə bəlli olur. Həmçinin Əliağa Şixlinski və Səməd bəy Mehmandarovun da həyatlarının qurtulması faktı aşkar formada tamaşaçılara çatdırlır.
N.Nərimanovun erməni millətçilərinə qarşı mübarizəsi isə Dilicanda daşnakların törətdiyi aclıq fəlakəti konteksində əks olunur. O Bakıya gələn kimi bu haqda məlumat çatdırılır. Onun ilk göstərişlərindən biri Dilicana ərzaq yardımı edilməsi ilə bağlı olur.
Kommunistlərin nefti milliləşdirməsi siyasətinin konturları da sətiraltı formada tənqid olunur. İsmayıl Osmanlının canlandırdığı H.Z.Tağıyev obrazının xaraketeri burada daha geniş açılır. Toxuculuq fabriki əlindən alınan H.Z.Tağıyev in bir qaraçı qadın falına baxmaq istəsə də razı olmur, ona pul verərək yola salır. Real vəziyyəti dərk edən keçmiş sahibkar gələcəyin necə olmasını gözəl anlayır. O həmçinin bolşeviklırin ağıllarını itirdiyini açıq şəkildə bildirir. Lakin bununla yanaşı əlində olan başqa sərvətləri də Nərimanova vermək istəyir. O keçmişdə oxutduğu şəxsə etibar edir. Tağıyev yenə də, mesanant kimi məktəblərin, xəstəxanaların açılmasını istəyir.
Bolşevikərin qırmızı terror siyasəti filmdə ifşa olunur. 1920-ci illərdəki ağır sosial durum zamanı kəndlilər qətlə yetirilir. Kənddə çörək tapılmadığı üçün Bünyad (Ənvər Vəliyev) iki kəndlini güllətdirir. N.Nərimanovun buna görə bərk əsəbləşməsi ürəyinin sancmasını real tarixi faktlarla üst-üstə düşür. N.Nərimanov ilk dəfə belə ürək sancını 1918-ci ilin mart soyqırımı vaxtı yaşamışdı. Buna görə onu xərəkdə Həştərxana aparmışdılar.
Film rus dilində çəkilsə də “Bayatı-Şiraz” və “Çıx yaşıl düzə” mahnılarının səslənməsi ekran əsərinə milli kalorit əlavə edir. Sovet dövründə çəkilməsinə baxmayaq “Ulduzlar sönmür” filmi Azərbaycan tarixi ,istiqlalı barədə mesaj ötürən ekran işidir.
Ceyhun MİRZƏLİ
