Böyük şairimiz Cabir Novruz “Sağlığında qiymət verin insanlara” deyəndə, yəqin ki, kimlərəsə sağlığında heykəllər, büstlər qoyulmasının tərəfdarı olmayıb. Bir neçə gündür ki, sosial şəbəkələrdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) sədri, xalq yazıçısı Anarın Göyçay şəhərindəki "Ədiblər" bağında qoyulan büstü geniş müzakirələrə səbəb olub.
Çoxları iddia edir ki, büst Xalq yazıçısının öz istəyi ilə qoyulub və sair. Baxmayaraq ki, Anar müəllim mətbuata açıqlama verib, iddiaları inkar edib, qoyulan abidədən xəbərsiz olduğunu deyib, amma yenə də müzakirə davam edir. Bu öz yerində.
Bəs, görəsən sağlığında öz büstünü görən yeganə yazar, sənət adamı Anar müəllimdirmi?
Araşdırmamız zamanı məlum oldu ki, Anar müəllimə qədər də həm dünyada, həm də ölkəmizdə xeyli presiedentlər olub. Demək, sağ insana büst, heykəl qoymaq bir dəb imiş. Hətta deyilənlərə görə, bəzi şəxslər olub ki, öz qəbirüstü abidələrini də əvvəlcədən hazırladıb gündə tamaşasına dayanıb. Ekspertlər deyir ki, Azərbaycanda da sağlığında abidəsi qoyulanlar olub, bu gün də var. Ekspertlərin sözlərinə görə, Göyçay şəhərindəki “Ədiblər” bağında Xalq yazıçısı Anara sağlığında heykəl, büst qoyulmasının ciddi iradlarla üzləşməsi təbiidir. Əldə etdiyimiz, lakin tam dəqiqləşdirə bilmədiyimiz bir məlumata görə, hələ sağlığında Əməkdar İncəsənət Xadimi aşıq Ədalət Nəsibova Xaçmaz rayonundakı Şəxsiyyətlər Muzeyində büst qoyulub. Bundan başqa, görkəmli aşığın sağlığında doğulduğu Qazaxda şairlər, aşıqlar, görkəmli şəxsiyyətlər bağında, onların büstlərinin heykəllərinin ucaldığı məkanda büstü olub. İddialara görə, Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının da sağlığında büstü hazırlanıb. Sağlığında öz büstünü görənlər sırasında xalq artisti Arif Məlikovun da adı çəkilir. Səhv etmiriksə, onun heykəlinin müəllimi Xalq rəssamı Xanlar Əhmədovdur.
Onu da vurğulayaq ki, Azərbaycanda tam əksəriyyət insanlara sağlığında heykəl qoyulmasına qarşı çıxır. Hətta heykəltəraşlardan biri açıqlamasında bunun səhv olduğunu və şəxsiyyətlərin statusunu azaltdığını iddia edib.
Görkəmli türk elm xadimi, dünya şöhrətli İhsan Doğramacı, Qazaxıstanın keçmiş prezidenti Nursultan Nazarbayev, sabiq türkmənbaşı Saparmurad Niyazov, məşhur futbol ulduzu Messi və başqalarına sağlığında heykəl qoyulub.
Ümimiyyətlə, sağlığında ölkəmizdə daha kimlərə heykəl qoyulub? Bu heykəllər, büstlər onların statusunu azaltmır ki?
Ölkəmizdəki ədiblər, məşhurlar və s. bağlarında kimlərə abidələr qoyulub?
“Bildiyim qədər, İsmayıl Şıxlı, aşıq Ədalət Nəsibov da öz büstlərini görən adamlardandırlar”
Tanınmış yazar Tural Turan bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu olduqca həssas bir mövzudur və bunun pis, yaxud yaxşı olduğunu demək çətindir. Konkret olaraq Xalq yazıçısı Anarın “Ədiblər” bağındakı büstünə gəlincə, T.Turan “Göyçay şəhərindəki “Ədiblər” bağında qoyulan büstü ilə bağlı mən Anar müəllimin özü ilə də danışdım, bildirdi ki, əvvəlcədən bu hadisədən xəbəri olmayıb, heç heykəltəraşın da adını bilmir. Bu büstün Göyçay Rayon İcra Hakimiyyətinin təşəbbüsü olduğunu vurğuladı. Təbii ki, mövzuya Cabir Novruzun “Sağlığında qiymət verin insanlara” prizması ilə yanaşsaq deyə bilərik ki, Anar Xalq yazıçısıdır, müəyyən titulları var, “İstiqlal” və “Şöhrət” ordenləri alıb. Ona görə də düşünürəm ki, Anarın ədəbi çəkisi özünün sağlığında büstünün qoyulmasına imkan verir. Bu təqdirəlayiq hadisədir. Bu gün Ramiz Rövşənə də, Rüstəm Behrudiyə də, Vaqif Bayatlı Odərə də, hətta digər yazıçı və şairlərimizə də büst qoyula bilər. Burada heykəl anlayışı yoxdur, qoyulan büstlərdir. Azərbaycanda sağlığında büstləri qoyulan insanlar əvvəllər də olub. Bu ənənə İkinci Dünya müharibəsi dövrünə təsadüf edir. İlk büst Sovet İttifaqı Qəhrəmanı İsrafil Məmmədova sağlığında Gəncədə qoyulub, sonra həmin büst onun qəbirüstü abidəsi olub. Müharibə vaxtı xəstələnib Gəncəyə gələn İsrafil Məmmədova Gəncədə doğulduğu məhəllədə büst qoyulub. Sonrakı illərdə, bildiyim qədər, Təbrizdə Məmməd Səid Ordubadiyə büst qoyulub. Şimali Azərbaycanda sağlığında şair və yazıçılara büst qoyulması ənənəsinin əsası Qazaxda qoyulub. Hazırda da mövcud olan “Fəxri Qazaxlılar” parkında bir sıra şair və yazıçıya büstlər qoyulub. Bildiyim qədər İsmayıl Şıxlı, aşıq Ədalət Nəsibov da öz büstlərini görən adamlardandırlar. Onu da deyim ki, digər sahələr üzrə fəaliyyət göstərən şəxslərin də büstləri qoyulub. Məsələn, dünya şöhrətli alim Lütfi-Zadəyə, Fərman Salmanova da büst qoyulub. Bir də Sovet dövründə bir ənənə vardı, iki dəfədən artıq Sosialist Əməyi Qəhrəmanı olanlara büst qoyula bilərdi. Məsələn, mən ulu öndər Heydər Əliyevi xatırlatmaq istəyirəm. Ona sağlığında Naxçıvanda büst qoyulub”.
T.Turan hesab edir ki, nümunəvi fəaliyyəti olan insanlara büst qoyulması ənənəsi Sovet dövründə az yayılmayıb. Onun sözlərinə görə, qabaqcıl pambıqçılara, əmək insanlarına büstlər qoyulub: “Neftçi Qurbanın özünün də sağlığında büstü ucaldılmışdı. Sovet dövrünü görən insanlar bunu yaxşı bilər. Bu nə geniş müzakirə olunası, nə də tənqidlə qarşılanası bir haldır. Əgər sağlığında büst qoyulan insan ona layiqdirsə bu alqışlanmalıdır, layiq deyilsə, təbii ki, bu, müzakirələrə səbəb olacaq və cəmiyyət bunu tənqid edəcək”.
Sağlığında büstünün qoyulmasının şəxslərin statusunu azaldıb-azaltmadığına gəlincə, T.Turan dedi ki, qətiyyən azaltmır, əksinə, onların daha populyarlaşmasına səbəb olur. “Məsələn, azərbaycanlılardan böyük sənətkarımız Müslüm Maqomayevə də sağlığında Moskvada büst qoyulub. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin (Mixailo) komandiri Cavad Həkimliyə də sağlığında, səhv etmirəmsə, Serbiyada yerli camaat büst qoyub. Bu olduqca yaxşı tendensiyadır, təbii ki, layiq olana qoyulmalıdır”- deyə T.Turan vurğuladı.
İradə SARIYEVA
