Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya arasında başlayan qiymət savaşından sonra neft qiymətləri 30 fazi aşağı düşüb. Belə ki, üç ildir ki, neft bazarlarında birlikdə hərəkət edən Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya bu dəfə anlaşa bilməyib. Rusiya OPEC-in istədiyi istehsal həcminin azaldılmasına getməkdən imtina edib.
Baki-xeber.com xəbər verir ki, keçən həftə baş tutan OPEC-ə üzv və kartelə üzv olmayan ölkələrin zirvəsində Rusiya ilə müzakirələrdə istədiyi nəticəni əldə edə bilməyən Səudiyyə Ərəbistanı isə neft ixracatında qiymət endiriminə gedib, üstəlik də alıcılara istehsalı artırmağa hazırlaşdığına dair mesaj verib. “Reuters” mənbələrinə istinadən, Səudiyyənin hasilat gündə 10 milyon bareldən çox artacağını bildirir.
OPEK ölkələri, neft qiymətindəki koronavirusla əlaqədar enişi kompensasiya etmək üçün 2020-ci ilin sonuna qədər neft istehsalını gündəlik 1,5 milyon barel azaltmaq qərarına gəlmişdilər, ancaq Rusiya bu təklifi qəbul etməyib.
Zirvədəki uğursuzluqdan sonra cümə günü xam neftin qiyməti 2017-ci ildən bu yana ən aşağı səviyyəyə - 45 dollara düşüb. Bu gün isə Brent markalı neftin qiyməti 30 faiz azalaraq 31.7 dollar olub.
Britaniyanın "Times" qəzeti yazır ki, Səudiyyə Ərəbistanı neft sahəsində Rusiya ilə müharibəyə başlayıb. Analitiklərdən biri bunu "neft bazarında müharibə elan edilməsinin ekvivalenti" adlandırıb. "Financial Times" isə qeyd edir ki, neft müharibəsi ABŞ-da "zibil istiqrazları"nın bazarı üçün də təhlükəli olacaq.
"Wall Street Journal" yazır ki, neft qiyməti rekord həddə düşüb. Sonuncu dəfə qiymət 2016-cı ildə "dibi görmüşdü". Bütün bunlar isə "Saudi Aramco" neft şirkətinin qiymətləri endirəcəyi bəyanatından sonra baş verdi, nəşrin fikrincə, bu bəyanat Səudiyyə Ərəbistanı ilə Rusiyanı münasibətlərini korlaya bilər.
Nəşr OPEK iştirakçıları və səudiyyəlilərə istinadən bildirir ki, bu fəaliyyət bazarda Moskvanın payını ələ keçirmək üçün "aqressiv kampaniya"nın bir hissəsidir. Bildirilir ki, gələn ay Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı gündə 10 milyon barrelədək artırmağı planlaşdırır, bu azmış kimi, lazım gələrsə, hətta onu maksimal mümkün həddə - gündə 12 milyon barelə çatdıra bilər. Qəzet yazır ki, qiymətin kəskin düşməsinə koronavirusun iqtisadiyyata təsiri də səbəb ola bilər. "Wall Street Journal" həmçinin bildirir ki, Asiyada qızıl bazarında qiymətlər yeddi il ərzində maksimal həddə çatıb və mümkündür ki, bu yüksəliş davam etsin.
"New York Times" isə öz növbəsində qeyd edir ki, neftin qiyməti 20%-dən çox düşüb, bu isə "ən azı 1991-ci ildən bəri ən kəskin azalmadır". Qəzet hesab edir ki, Səudiyyə Ərəbistanı ilə Rusiya razılığa gələ bilərlər, amma böhran davam edərsə, "neftin qiymətinin, ən azından son beş il ərzində, ən aşağı həddə çatmasına heç nə mane ola bilməyəcək".
Qəzet əlavə edir ki, neftin qiymətinin bu cür enməsi "bütün dünyada istehsalçılara", xüsusilə "neft iqtisadiyyatı" ABŞ sanksiyaları altında əzilən Venesuela və İrana ziyan vuracaq. Aşağı qiymətlərin uzun müddətə bərqərar olması eləcə də Amerikanın böyük borcu yığılmış neft şirkətlərinə iqtisadi təzyiqi də artıracaq. Bu zaman Nigeriya, Anqola və Braziliya kimi neftdən asılı ölkələr də güclü iqtisadi çöküşdən zərər görə bilər.
"Washington Post" qeyd edir ki, hasilatın azaldılması barədə razılıq mümkündür: OPEK-in məşvərət səviyyəsində iclası martın sonuna planlaşdırılıb".
Nəşr "Exxon" şirkətinin Yaxın Şərq üzrə keçmiş eksperti Əli Hədərinin sözlərini sitat gətirir. O, özünün Twitter hesabında yazmışdı ki, 20 dollarlıq neft 2020-ci il üçün tamamilə realdır. Onun sözlərinə görə, neftin qiymətlərinin kəskin düşməsi "böyük geosiyasi nəticələrə səbəb olacaq".
"Rapidan Energy Group"un əməkdaşı isə bildirib ki, bu qiymətlərin kəskin düşməsinin "hələ başlanğıcıdır". Mütəxəssislər də, neft qiymətlərinin ilin ikinci yarısında son 16 ildə ən aşağı səviyyəyə enə biləcəyini bildirirlər.
Prosesin Azərbaycana təsirindən danışan Milli Məclisin deputatı Tahir Mirkişili neft qiymətinin kəskin düşməsi neft ixrac edən ölkələrin iqtisadiyyatına təsirsiz ötüşməyəcəyini deyir: “Amma hazırda Azərbaycan gündə orta hesabla 540 min barel xam neft ixrac edir. 2019-cu ildə bütövlükdə ixracımız idxalımızdan 8 milyard dollar çox olub (qızıl idxalını nəzərə almasaq). Xam neft ixracımız 15 milyard dollara yaxın olub. 2019-cu ilin 9 ayının yekunlarına görə tədiyə balansında neft-qaz sektoru üzrə profisit 9.9 mlrd dollar, qeyri-neft sektorunda isə defisit 4.8 mlrd dollar olub.
Dövlət Neft Fondunun 2020-ci il üçün gəlirləri 12.4 milyard manat, bu gəlirləri isə 11.4 milyard manatı (92%-i) dövlət büdcəsinə transfert üçün nəzərdə tutulub.
Neftin qiymətinin dəyişməsini Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirindən danışarkən 3 ssenarini nəzərə almaq lazımdır: Qısamüddətli, Ortamüddətli, Uzunmüddətli. Öncə deyək ki, neftin qiyməti dövlət büdcəsində 1 barelinin qiyməti 55 dollar həddində götürülüb. Yəni, neftin 1 barelinin qiymətinin 30 dollar həddində olması Azərbaycanın hər gün nəzərdə tutulmuş gəlirdən sadə hesabla 13.5 milyon dollar az gəlir əldə etməsinə səbəb olacaq.
Sadə formada hesablasaq: Qısamüddətli ssenaridə neftin qiyməti 1 ay bu həddə qalarsa, iqtisadiyyatımız 405 milyon dollar az gəlir əldə edəcək. Ortamüddətli ssenarida, neftin qiyməti 5 ay bu həddə qalarsa, iqtisadiyyatımız 2 milyard dollar az gəlir əldə edəcək. Uzunmüddətli ssenaridə neftin qiyməti 9 ay bu həddə qalarsa, iqtisadiyyatımız 3.6 milyard dollar az gəlir əldə edəcək.
Yuxarıda göstərdiyimiz kimi, bu ssenarilərin heç biri Azərbaycan iqtisadiyyatında ciddi təlatümlər yaradabiləcək səviyyədə deyil. Burada kifayət qədər digər amillər də var ki, daha geniş yazmaq olar. Tədiyə balansının 5.1 milyard dollarlıq müsbət saldosu, ixracın idxalı 8 milyard dollar üstələməsi neft qiymətlərinin belə kəskin düşməsinin ölkə iqtisadiyyatına təsirini minimallaşdırır. Eyni zamanda, son illər Azərbaycan Prezidenti tərəfindən həyata keçirilən islahatlar, qeyri-neft sektorunun sürətli inkişafı, qeyri-neft ixracının artım sürətinin yüksək olması belə təsirləri minimallaşdırır. Ölkədə həyata keçirilən şəffaflaşma tədbirləri nəticəsində dövlət büdcəsi gəlirlərinin son 2 ayda 250 milyon manat artması büdcə öhdəliklərinin də yerinə yetirilməsi baxımından mühüm nəticədir.
Düşünürük ki, neftin qiymətinin bu həddə enməsi əsasən Səudiyyə Ərəbistanı ilə Rusiya arasında “neft müharibəsi”nin nəticəsidir. İstehsalın artırılması və qiymətlərin düşməsi heç bir ölkə üçün iqtisadi cəhətdən sərfəli deyil. Digər tərəfdən, hesablamalara görə Səudiyyə İqtisadiyyatı neftin qiymətinin 84 dollar, Rusiya iqtisadiyyatı isə qiymətin 42.5 dollar həddə olmasına dözə bilərlər. Bu şərtlər daxilində qiymətin uzun müddət aşağı həddə qalması inandırıcı görünmür.
Azərbaycan iqtisadiyyatının kifayət qədər imkanları toplandığından belə təsirlərin Azərbaycan manatını yenidən devalvasiyaya uğradacağı ehtimalları minimaldır, demək olar ki, yoxdur. Əhalini ən çox düşündürən bu sualın cavabına iqtisadçı olaraq demək istərdim ki, təlaşa ehtiyac yoxdur, neft bazarının bu cür dəyişkənliyinə öyrəşmək lazımdır".
