Son günlərdə belə proqnozlar irəli sürülməyə başlanıb ki, koronovirus problemi indiki templə yayılmaqda davam etsə, dünya üçün yeni qlobal iqtisadi böhranın yaşanması qaçılmaz olacaq. Əslində, proseslərin real inkişaf axarı da yeni qlobal böhranın yaxınlaşmaqda olduğunu göstərir.
ABŞ Beynəlxalq Maliyyə İnstitutunun proqnozuna görə, cari ildə dünya ÜDM-nin artımı 1%-ə yaxın olacaq ki, bu da 2008-ci ildəki maliyyə böhranından sonrakı dövrdə ən aşağı səviyyədir. Təşkilatın rəhbəri və baş iqtisadçı eksperti Robin Bruks qeyd edir:“Biz ABŞ-da ÜDM artımına dair builki proqnozumuzu 2%-dən 1,3%-dək, Çindəki iqtisadi artıma dair isə 5,9%-dən 4%-dən də aşağıya azaltmışıq. Dünya iqtisadi artımı ötənilki 2,6%-dən, görünür ki, 1%-ə yaxın olacaq”.
Bütün dünyada tədarük zəncirlərində ciddi çətinliklər yaşandığına diqqət çəkən ekspert koronavirusun yayılması və buna qarşı mübarizə tədbirləri üzündən xidmətlər sahəsinin də ciddi fəsadlarla üzləşəcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Dünya iqtisadiyyatında önəmli paya malik Çin və virusun böyük təsir göstərdiyi digər ölkələr giriş-çıxış qadağaları tətbiq edib ki, bu da istehsalı iflic vəziyyətə salıb, təchizat zəncirini kəsib, turizm və digər mühim sektorlara ziyan vurub. Yaxın Şərqdən Avropaya kimi bir çox ölkələrdə səhiyyə rəsmilərinin yeni koronavirus hallarını təsdiqləməsi Birləşmiş Ştatlardan tutmuş Asiya və Avropaya qədər bir çox yerdə fond birjalarına mənfi təsir göstərib. Yaponiyada, Koreyada və Avstraliyada da iqtisadi artım yavaşımağa başlayıb. Koronovirusun təsiri domino effekti ilə Asiya-Sakit okean bölgəsindən Avropa və Şimali Amerikaya yayılmağa davam edir. Mütəxəssislər bu fonda sürətlə yayılan koronovirusun böhrana səbəb ola biləcəyi, bütün dünyada insanların həyatına və işinə ağır zərbə vurmağa davam edəcəyi ilə bağlı xəbərdarlıq edir. Məhşur "Al Arabiya" nəşri bu xüsusda bildirir: "Daimi səyahət, ölkələr arasında mal və xidmətlər tədarükü XXI əsrin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Beləliklə, epidemiyanın qlobal iqtisadiyyatın iflasına səbəb olma risqi bəşər tarixindəki bütün dövrlərdən daha yüksəkdir. Təkcə ötən həftə dünyanın bir çox şirkətləri qlobal koronavirus epidemiyası təhlükəsi qarşısında bazarların çökməsi səbəbindən beş trilyon dollar itirib. Birjada qiymətlərin düşməsi 2008-ci ildəki qlobal iqtisadi böhrandan bəri ən güclü səviyyəyə çatıb. Dünya Bankı yaxınlaşan qlobal maliyyə böhranı ilə əlaqədar xəbərdarlıq edib. Təşkilat bildirib ki, yaxın bir neçə ildə qlobal sarsıntılar gözlənilmirdi, lakin 2019-cu ildən sonra vəziyyət çox həyəcanverici həddə çatıb".
Proses Qafqaz ölkələrində də özünü göstərir. Amma burada fərqliliklər də gözə çarpır. Məsələn, koronavirus qonşu Gürcüstanda turizmə böyük zərər vurub və vəziyyət dəyişməsə, Gürcüstanda ÜDM-nin həcmi əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq. Yaranmış durum ölkənin valyuta ehtiyatlarına da ciddi təsir edir. Ermənistanda isə vəziyyət daha ağırdır. Ölkənin İran və Gürcüstanla əlaqələrinin kəsilməsi burada tədricən ərzaq çatışmazlığı və bahalaşması ilə müşayiət olunur. Yerli istehsal çox az olduğundan tələbi qarşılya bilmir. Cari ildə bu durumda Ermənistanda iqtisadi tənəzzülün daha kəskin xarakter alması gözlənir. Azərbaycanda isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Əvvəla, daxili istehsal həcminin artımı Azərbaycanda ərzaq və digər sahələrdə təminat baxımından Gürcüstan və Ermənistanda olduğu kimi acınacaqlı vəziyyət yaratmır. Ölkənin böyük valyuta ehtyitalarına malik olması, fond birjalarında o qədər də yaxından iştirak etməməsi də Azərbaycana əlavə üstünlüklər qazandırır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, hazırda dünyada ən risqli sahə səhm bazarlarıdır. Təkcə ötən həftə dünyada qiymətli kağızlar bazarında trilyonlarla dollar itki olub. Bu ilin ötən dövründə də itkilərin həcmi böyük olub. Azərbaycanda səhm bazarına sərmayə qoyuluşu Dövlət Neft Fondu tərəfindən həyata keçirilir. Fondun portfelinin cəmi 14,1 faizini səhmlər təşkil edir. Dövlət Neft Fondu digər risqli aktivlər sayılan aşağı reytinqli dövlətlərin və şirkətlərin borc kağızlarına da sərmayə yatırmayıb. Yəni Dövlət Neft Fondunun portfelinə aktivlər nöqteyi-nəzərindən də konservativ yanaşma var.
İndiki halda Azərbaycan üçün əsas təhdid dünya enerji bazarlarında qiymətin aşağı enməsidir. Amma Vyanada keçirilən Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatının (OPEC) Nazirlər Şurasının 178-ci iclasında kartelə üzv ölkələr neft hasilatının gündəlik 1,5 milyon barrel azaldılmasına razılıq verib. Bu isə neftin qiymətini yüksəldəcəyi təqdirdə, Azərbaycan bu sarıdan da problem yaşamayacaq. Hesablamalar isə onu da üzə çıxarır ki, Azərbaycan neftin hətta hər barrel üçün 30 dollardan da aşağı həddinə immunitet qazanıb. Yəni neft bu qiymətə düşsə belə, Azərbaycan hansısa ciddi problem yaşamayacaq.
Daha bir mühüm məsələ xarici ticarətlə bağlıdır. Belə görünür ki, Çin və İranda virusun sürətlə yayılması həmin ölkələrlə ticarətimizə ciddi təsir edəcək. Amma Azərbaycan bu məqamı da kompensasiya etmək imkanlarına malikdir. Belə ki, ötən il Azərbaycan tərəfindən Çinə 752 milyon dollar dəyərində mal ixrac edilib, bu ölkədən idxalımız isə 1,4 milyard dollar olub. Ötən il İrana 41 milyon dollar dəyərində mal ixrac olunub, idxalımız isə 453 milyon dollar olub. Yəni 2019-cu ildə idxalımızın 10,48 faizi Çinin, 3,31 faizi İranın payına düşüb. Amma zərurət yarandığı təqdirdə bu idxalı da başqa ölkələrlə əvəzləmək mümkündür. Əslində bununla bağlı alternativlər də mövcuddur. Məsələn, ötən il qardaş Türkiyə ilə ticarət dövriyyəmiz 33 faiz artıb və 4,5 milyard dollara çatıb. Amma bu rəqəmin 2023-cü ildə 15 milyard dollara çatdırılması hədəflənir. Yəni Çin və İranı tədricən Türkiyə əvəz edir. Digər tərəfdən, ötən ay Azərbaycan-Türkiyə Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurasının son iclası fonunda "Azərbaycan Respublikası hökuməti ilə Türkiyə hökuməti arasında Preferensial Ticarət Sazişi" imzalanıb. Preferensial Ticarət Sazişi də imkan verir ki, Türkyədən alınan mallar Azərbaycan bazarında daha ucuz olsun. Eyni zamanda bu saziş nəticəsində Azərbaycan ixracatçıları da Türkiyəyə qeyri-neft sektoruna aid daha çox mal ixrac etmək imkanı qazanır.
Bundan başqa, Çindən və İrandan koronavirusa görə dünya bazarlarına, xüsusən də meyvə-tərəvəz və içkilərin ixracı azalır. Bu isə Azərbaycana imkan verir ki, qeyd edilən məhsullarının ixracını daha yüksək qiymətə və daha çox həcmdə genişləndirsin, xarici bazarlarda yeni mövqelər tutsun. Başqa bir mühüm məqam odur ki, dünya turizmində geriləmə Azərbaycandan xaricə gedənlərin sayına mənfi təsir edir və bu da valyutanı daha böyük miqdarda ölkədə qalmasına təsir edir. Bütün bunlar o deməkdir ki, Azərbaycan qlobal miqyasda yaranmış yeni iqtisadi böhrana daha çox müqavimət imkanı qazanır.
Ramil QULİYEV
