Dünya enerji bazarında neft hasilatçıları üçün yaranan yeni böhranlı vəziyyət, görünür, bu dəfə də Azərbaycanın təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn birliyin fəaliyyəti nəticəsində aradan qalxacaq. Söhbət OPEC-ə üzv və kartelə üzv olmayan ölkələrin yaratdığı OPEC+ formatından gedir.
Hazırda neftin sürətlə dəyər itirməsi OPEC+ ölkələrini ciddi şəkildə narahat edir. Təkcə keçən həftə dünya birjalarında “qara qızıl”ın qiymətində 16 faiz ucuzlaşma qeydə alınıb. Bu həftə ərzində də neftin qiymətində hansısa bahalaşma qeydə alınmayıb. Bunlara səbəb müxtəlif ölkələrdə yayılan koronavirusun qlobal iqtisadi artıma, həmçinin neft tələbatına mənfi təsir etməsidir. Enerji bazarı isə martın 6-da OPEC-ə üzv və kartelə üzv olmayan ölkələrin Vyanadakı toplantısına fokuslanıb. İclasda neft hasilatının azaldılmasına dair mövcud saziş üzrə istehsal kvotalarına dəyişikliyin edilməsi gözlənir. Çünki əks təqdirdə hasilatçıların zərəri artmaqda davam edəcək. Qeyd edək ki, dünyanın əsas neft ixrac edən ölkələri yeni koronavirusun yayılması nəticəsində neftin ucuzlaşması səbəbindən 10 milyard dollara yaxın ziyana uğrayıblar. Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva bildirib ki, 2020-ci ildə dünya iqtisadi artımının mühüm amili olaraq həm də kononavirusla bağlı vəziyyət mühüm əhəmiyyət daşıyır:“Bütün hallarda, 2020-ci ildə dünya iqtisadi artımı ötən ildəki səviyyədən aşağı olacaq. Nə qədər aşağı olacağı, bunun neçə müddət ərzində davam edəcəyi isə koronavirus epidemiyasından, bununla bağlı görülən tədbirlərin keyfiyyəti, çevikliyi, səmərəsindən asılı olacaq. Hazırda baş verənlərdən enerji bazarı da təsirlənir və neftin ucuzlaşmasını da məhz bu şərtləndirir”.
Belə vəziyyətdə neft qiymətlərini sabitləşdirmək üçün OPEC+ ölkələrinin hasilatı yenidən azaltması vacib sayılır. Elə OPEC-ə üzv və üzv olmayan ölkələrin Birgə Texniki Komitəsinin ekspertləri də OPEC+ dövlətlərini neft hasilatını daha da azaltmağa çağırıb. Koronavirusun dünya iqtisadiyyatına artan təsirini qeyd edən OPEC+ mütəxəssisləri neft nazirlərinə hasilatın daha da azaldılmasını tövsiyə ediblər. Ekspertlər ikinci rüb ərzində neft hasilatının gündəlik 600 min və ya 1 milyon barrel arasında azaldılmasını təklif edib.
Qeyd edək ki, martın 6 da Vyanada OPEC Nazirlər Şurasının 178-ci iclası, eləcə də OPEC+ ölkələrinin nazirlərinin 8-ci görüşü keçiriləcək. Məhz burada hasilatın azalması istiqamətində növbəti addım atılması gözlənilir. Xatırladaq ki, 2019-cu il dekabrın 6-da OPEC və qeyri-OPEC nazirlərinin 7-ci görüşündə OPEC + üzrə gündəlik neft hasilatının daha 500 min barrel azaldılması barədə qərar qəbul edilib. Yeni “Əməkdaşlıq Bəyannaməsi”nə uyğun olaraq, Azərbaycanın öhdəliyi 27 min barrel müəyyən edilib. Bu ilin yanvarından etibarən Azərbaycan gündəlik neft hasilatını 769 min barrel həcmində saxlayır. Amma OPEC və qeyri-OPEC nazirlərinin yeni görüşündən sonra Azərbaycanın neft hasilatını bir qədər də azaltması gözlənilir. Çünki digər ölkələrin də eyni addıma getməsi proqnozlaşdırılır. Ən azı ona görə ki, hazırda hasilatın azaldılması neftin qiymət problemini həll edə bilər. İndilikdə isə proqnozlar budur ki, koronavirus problemi davam etdikcə neftə tələb aşağı düşəcək. ABŞ-ın qabaqcıl investisiya banklarından olan “Goldman Sachs”ın analitikləri bildirir ki, 2020-ci ildə gündəlik qlobal xam neft tələbatı 150 min barrel azalacaq. Analitiklər əvvəlki proqnozlarında cari ildə sutkalıq neft tələbatının 550 min barrel artacağını gözləyirdi. Amma koronavirus vəziyyəti dəyişib. İndiki halda koronavirusun neft qiymətinə yaratdığı təhdid məhz hasilatın aşağı salınması ilə aradan qaldırıla bilər.
Digər tərəfdən, yaranmış vəziyyətdə hasilatçı ölkələr aşağı qiymət üzündən daha bir problemlə üzləşib. Söhbət onların milli valyutasının dəyərdən düşməsindən gedir. Rusiya, İran, Venesuela, bir sıra ərəb ölkələrində bu proses özünü artıq qabarıq büruzə verir. Azərbaycanda isə vəziyyət fərqlidir. Əksər neft ixrac edən ölkələrdən fərqli olaraq, milli valyutanın rəsmi məzənnəsi hələ də 1 dolların 1,7 manata nisbətində sabit qalıb. Ekspertəlrə görə, hətta neftin qiymətinin kəskin enməsi ilə əlaqədar da Azərbaycanın milli valyutası dollara nisbətdə dəyər itirməyəcək. Buna böyük valyuta ehtiyatları da təsir edir. Xatırladaq ki, ötən il Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun vəsaitləri 4.808 milyard dollar və ya 2018-ci illə müqayisədə 12.5% artıb. Beləliklə fondun aktivləri 43.323 milyard dollara çatıb. Azərbaycan Mərkəzi Bankının valyuta ehtiyatları da 6,4 milyard dollara çatıb və Maliyyə Nazirliyinin xəzinə hesabındakı vəsaitlər nəzərə alınmaqla ölkənin valyuta ehtiyatları 52 milyard dolları keçib. Dövlət Gömrük Komitəsindən verilən məlumata görə, bu ilin yanvar ayında məhsulların idxalı 720,9 milyon dollar təşkil edib. Beləliklə, Azərbaycanın strateji valyuta fondları ölkənin bütün idxalının əvəzini 72 ay və ya altı il ərzində ödəmək qabiliyyətinə malikdir. Məhz belə vəziyyət milli valyuta üzərində devalvasiya təhdidini aradan qaldırır.
Bütün bunlarla yanaşı, Azərbaycan iqtisadiyyatı, neftin bir barrelinin dəyəri 40-45 dollar səviyyəsində olsa belə, çox uğurla inkişaf edə biləcək. Bunu İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin icraçı direktoru Vüsal Qasımlı da xüsusi olaraq vurğulayır: "Azərbaycan hətta bir barreli 30 dollardan aşağı olan neft üçün də "immunitet" əldə edib. Hətta neftin qiyməti 40-45 dollar arasında olsa belə, biz cari hesab balansını qoruya bilərik. Bu da ciddi inflyasiya təhdidlərinin və manatla bağlı narahatlıqların olmamasını göstərir".
Ramil QULİYEV
