Dünya üçün hələ də ciddi təhdid mənbəyi olaraq qalmaqda davam edən koronavirus artıq beynəlxalq maliyyə bazarlarına da təsir edir. Xüsusən də qlobal ticarətin həcminin azalması fonunda indi biri sıra ölkələr yenidən milli valyutalarını ucuzlaşdırmaqla ixrac qabiliyyətini qorumağa çalışır.
Təbii ki, bu vəziyyət Azərbaycana, onun milli valyutasına da təsirsiz ötüşmür. Belə görünür ki, baş verənlər bu il manatın güclənməsi istiqamətində təsirləri bir qədər də artıracaq. Bura ilk növbədə manatın dollara nisbətdə güclənməsi daxildir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsinə yenidən baxıb. Məlumata görə, Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsini 0,5% bəndi azaldıb və 1-1,25% səviyyəsində saxlayıb. Məsələ ilə bağlı qurumun yaydığı məlumatda bildirilir: "ABŞ iqtisadiyyatı hələ də güclüdür. Lakin koronavirus iqtisadi fəallıq üçün yeni risqlərin artmasına zəmin yaradır. Federal Ehtiyat Sistemi məhz bu səbəbdən uçot dərəcəsinin 0,5% bəndi aşağı salınmasına qərar verib". Qeyd edək ki, Federal Ehtiyat Sistemi bundan əvvəl uçot dərəcəsinə cari il yanvarın sonunda baxmış və sabit saxlamışdı. Amma bu dəfə fərqli addım atılıb. Özü də Federal Ehtiyat Sistemi, gözləntilərin əksinə olaraq, uçot dərəcəsini 0,25% səviyyəsində yox, daha çox, yəni 0,5% bəndi azaldıb. Bu isə dolların artıq dünya birjalarında əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması ilə müşahidə olunur. Belə vəziyyətdə Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmasa, dollar Azərbaycanda artıq yaxın günlər ərzində xeyli dəyərdən düşə bilər.
Ümumiyyətlə, cari il ərzində dolların Azərbaycanda ucuzlaşması qaçılmaz sayılır. Əsas səbəblərdən biri ölkədə valyuta ehtyiatlarının sürətli artımıdır. Məsələn, elə bu günlərdə Mərkəzi Bankın sərəncamında olan rəsmi valyuta ehtiyatlarının həcmi açıqlanıb. Baş bankın valyuta ehtiyatları martın 1-nə 6 milyard 400,9 milyon dollar olub. Bu göstərici ötən ayın eyni dövrü ilə müqayisədə 60,1 milyon dollar çoxdur. Dövlət Neft Fondunun aktivləri də ötən il xeyli artıb. Yəni 2018-ci ilin sonunda ehtiyatlar 38 milyard 515,2 milyon dollar idisə, ötən il bu göstərici 12,48 faiz artaraq 43 milyard 323,3 milyon dollara bərabər olub. Aktivlərin artımı fondun büdcə gəlirləri, o cümlədən vəsaitlərin idarə edilməsindən əldə edilən gəlirlər hesabına olub. Bunlar o deməkdir ki, valyuta ehtiyatlarında böyük artım və real həcm dolların və digər xarici valyutaların idarə olunmasına münbit şərait yaradır. Məhz bu fonda dolların məzənnəsinin indiki həddə saxlanması zərurəti də aradan qalxır. Çünki Azərbaycanı hansısa ciddi valyuta çatışmazılığı və təhdidi gözləmir.
Digər tərəfdən, cari ildə ölkənin valyuta gəlirləri də xərclənəndən daha çox olacaq. Qeyri-neft sektoru, turizm, nəqliyyat daşımaları, aqrar ixrac və sair valyuta gəlirlərini xeyli artırır. Enerji məhsullarının ixracı da, hələ ki, Azərbaycanın lehinədir. Xüsusən də neftlə bağlı. Ümumiyyətlə, Azərbaycan hər zaman neftin proqnoz qiymətini müəyyənləşdirən zaman konservativ yanaşma tətbiq edib. Hökumət beynəlxalq təşkilatların nefti proqnozlaşdıran qiymətindən də aşağı qiymət götürərək, həm Dövlət Neft Fondunun, həm də dövlət büdcəsinin gəlirlərini qiymətləndirir. Əvvəlki illərin təcrübəsi göstərir ki, Azərbaycan hökumətinin konservativ yanaşması ölkənin ciddi maliyyə itkilərindən yayınmasına imkan verib. 2020-ci il üçün neftin orta illik qiyməti 55 dollardan götürülüb. Yanvar ayında Azərbaycanın ixrac etdiyi neftin orta qiyməti 62-63 dollar, fevralda 55-56 dollar səviyyəsində olub. Geridə qalan iki ay ərzində ixrac edilən neftin orta qiyməti 59-60 dollar həddində qərarlaşıb. Deməli, yanvar və fevralda Azərbaycanın ixrac etdiyi neftin orta qiyməti proqnoz olunan qiymətdən yüksək olub. Buna görə də həm Dövlət Neft Fondunun gəlirlərində, həm də dövlət büdcəsinin gəlirlərində proqnoz özünü doğruldub, hər hansı problem yaranmayıb.
Qeyd edək ki, OPEC+ ölkələri də bazardakı payını saxlamaq üçün neftin qiymətinin, ən azından, 60 dollar ətrafında olmasını məqbul hesab edir və bu istiqamətdə fəaliyyət göstərir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hasilatın pay bölgüsünə uyğun olaraq Azərbaycanda da neft hasilatının artımı hələlik proqnozlaşdırılmır. Azərbaycan mövcud neft hasilatını qoruyub saxlamağa çalışan ölkələrdən biridir və bu istiqamətdə OPEC+ ölkələri ilə sıx əməkdaşlıq edir. Neft ixracatçılarının birgə səyi ilə qiymətlərin indiki həddə davam etməsi bu sahədə Azərbaycanın gəlirlərinin proqnoza uyğun olacağını göstərir. Belə qiymət Azərbaycana daxil olan valyutanın da həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artımı deməkdir. Artan valyuta da, öz növbəsində, manat üzərində təzyiqin daha da artmasına rəvac verir. Başqa bir məsələ ölkədən xaricə gedən tursitlərlə bağlıdır. Elə koronavirus təhdidi üzündən tursitik səfər üçün Azərbaycandan xaricə gedənlər azalır. Bu isə avtomatik olaraq dollar və avro tələbini də azaldıb. İdxal məhsullarının həcminin azalması da prosesə təsirsiz ötüşmür. Təbii ki, belə vəziyyətdə ölkəyə daxil olan dolların həcmi ölkədən çıxan həcmdən xeyli çoxdur. Məhz bu vəziyyət dolları manat qarşısında xeyli zəiflədir. Eləcə də dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər, xüsusən də dolların uçot dərəcəsinin azalması kimi faktorlar da bu prosesə ciddi təsir edir.
Ramil QULİYEV
