Dünya iqtisadiyyatının müxtəlif seqmentlərinin koronavirus epidemiyasının təsiri ilə çəkdiyi zərər getdikcə artır. Yanvarın 20-dən beynəlxalq birjalarda səhmlərin ümumi bazar dəyəri 5,7 trilyon ABŞ dolları və ya 6,4 faiz azalaraq 83,425 trilyon dollara enib. Yalnız bir gündə - fevralın 24-də birjalardakı dəyərsizləşmə səbəbilə dünyanın ən varlı 500 insanı 140 milyard dollara yaxın sərvətini itirib.
Turizm, xammal bazarı, ticarət, iaşə sektorlarından sonra su daşımaçılığı sahəsi də Çindəki virus problemindən milyardlarla dollar zərərə düşdüyünü açıqlayıb. Beynəlxalq Dənizçilər Təşkilatının (İMO) məlumatına görə, dünya gəmiçiliyinin ticarət dövriyyəsində hər həftəlik 350 milyon ABŞ dollarınadək zərərə uğrayır.
Xammal, ən əsası isə neft bazarında vəziyyət də günü-gündən pisləşməkdədir. Belə ki, brent markalı neft birjalarda may ayı üzrə müqavilələrdə 51,99 dollara düşüb. 2018-ci ilin dekabrından bəri ilk dəfədir brent nefti belə aşağı qiymətə satılır. Ucuzlaşma Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı “Azeri LT CIF” markalı xam neftdən də yan ötməyib. CIF bazisi üzrə İtaliyanın Auqusta limanı şərtlərilə Azərbaycanın yüngül neftinin qiyməti fevralın 27-də 53,67 dollar/barrel təşkil edib ki, bu da əvvəlki göstəricidən 2,73 dollar/barrel azdır. FOB bazisi üzrə Türkiyənin Ceyhan limanında Azərbaycanın yüngül neftinin qiyməti 52,87 dollar/barrel təşkil edib ki, bu da əvvəlki göstəricidən 2,66 dollar/barrel azdır.
Təhlükəli məqam budur ki, yaxınmüddətli dövrdə neftin qiymətini artıracaq hər hansı amil real görünmür. Məsələ ondadır ki, yanvarın 20-dən sonra qiymət 60 dollardan aşağı düşüb, bütün fevral ayında bu civarda qalıb, son günlər isə daha da azalıb. Problem ondadır ki, vəziyyət çox dumanlıdır və nə zaman düzələcəyi məlum deyil. Bilinmir qiymət 40 dollara düşəcək, yoxsa 50-də qalacaq. Bəzi ekspertlərin fikrincə, qiymətlərin stabilləşməsi üçün neft bazarına azı 10 ay vaxt lazımdır. Ancaq sabitləşmə elementləri görünmür. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın 2020-ci ilin dövlət büdcəsində neftin bir barreli 55 dollardan götürülüb. Bu baxımdan proseslərin gedişi nə vəd edir? Bunun Azərbaycana hansı təsirləri ola bilər?
“Bundan başqa, dolların məzənnəsi məsələsi var”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisadçı-alim Əli Əlirzayevin sözlərinə görə, neftin ucuzlaşması davamlı olarsa, bu, Azərbaycan iqtisadiyyatına mənfi təsir edəcək: “Əvvəl neftin qiyməti qalxanda bu bizə fayda verirdi. Bəzən elə olurdu ki, neftin qiyməti büdcədə nəzərdə tutulduğundan 2 dəfə yüksək olurdu. Gəlirlər artanda Neft Fonduna və büdcəyə daxilolmalar artırdı. Bu dəfə isə əksinə olacaq. Çünki proseslərin gedişi neftin qiyməti ilə bağlı yaxşı bir şey vəd etmir. Neftin qiyməti 50 dollardan aşağı düşərsə və bu, bir neçə ay davam edərsə, gəlirlər azalacaq. Həm büdcə gəlirləri, həm də Neft Fonduna daxil olan gəlirlər və ehtiyatlar azalacaq. Allah eləsin neftin qiyməti 50 dollardan aşağı düşməsin. Gəlirlər azalanda qurumlara ayrılan vəsaitləri ixtisar etmək lazım gələcək. Çünki vəsaitə qənaət etmək lazımdır. Vəsaitlərə qənaət edilməsə, o zaman çətin olacaq. Təbii ki, bütün bunlar yaxşı hal deyil. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan neft ölkəsidir. Büdcə gəlirləri əsasən neft-qaz ixracı hesabına formalaşır. Neftin qiymətinin aşağı düşməsi digər sahələrə də təsir edəcək. Bundan başqa, dolların məzənnəsi məsələsi var. Dolların məzənnəsini saxlamaq çətin olacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
