Enerji sektorunda son vəziyyətin təhlili bundan sonra hələ uzun illər ərzində Azərbaycanın Avropa və bir sıra digər dünya dövlətləri üçün əsas tərəfdaşlardan biri olaraq qalacağını göstərir. Artıq məlumdur ki, təbii qaz sahəsində Azərbaycan Avropa ölkələri ilə birlikdə yeni mühüm layihələr həyata keçirməyə hazırlaşır. Bundan başqa, əvvəlki kimi dünya enerji bazarlarına əsas neft hasil edən əsas tədarükçülərdən biri olaraq qalmaqda davam edəcək. Bu, həm də Azərbaycanın neft ehtiyatlarının tükənməkdə olduğunu iddia edənlərin tam yanıldığını göstərir.
Əslində, ötən il sentyabrın 14-də Azərbaycan hökuməti və SOCAR beynəlxalq tərəfdaş şirkətlərlə birlikdə “Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) yataqtlarının birgə işlənməsi və Hasilatın Pay Bölgüsü haqqında dəyişdirilmiş və yenidən işlənmiş sazişi imzalamaqla belə spekulyasiyalara son qoymuşdu. Onu da qeyd edək ki, yeni saziş çərçivəsində ölkəmizə xarici investorlar tərəfindən 3,6 milyard dollar həcmində bonus ödəniləcək, SOCAR-ın “AzAÇG” şirkəti podratçı kimi kontraktın icrasında iştirak edəcək, Azərbaycana çatacaq mənfəət neftinin səviyyəsi isə 75 faiz olacaq. Həmçinin SOCAR-ın payı 11,6 faizdən 25 faizə qaldırılıb. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Azərbaycan hələ uzun müddət dünya enerji baxarında əsas hasilatçılardan biri olaraq qalmaqda davam edəcək. Elə xarici şirkətlərin ölkəmizlə imzaladıqları yeni müqavilə də bunun sübutudur. Digər tərəfdən, son məlumatlar Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının kifayət qədər yüksək hədlə ifadə olunduğunu göstərir. Məsələn, SOCAR-ın birinci vitse-prezidenti, akademik Xoşbəxt Yusifzadə bildirir ki, Azərbaycanın karbohidrogen ehtiyatları şərti yanacaqla 9,5 milyard ton həcmində qiymətləndirilir: “Azərbaycanda bu günə dəqiqləşdirilmiş çıxarıla bilən neft-kondensat ehtiyatı 1,5 milyard ton, qaz ehtiyatı isə 2 trilyon 550 milyard kubmetr həcmindədir. Proqnozlaşdırılan neft ehtiyatı 2 milyard ton, qaz ehtiyatı isə 3 trilyon 450 milyard kubmetrdir. Başqa sözlə, Azərbaycanda bu günə dəqiqləşdirilmiş çıxarıla bilən karbohidrogen ehtiyatı neft ekvivalentində 4 milyard 50 milyon ton, proqnoz karbohidrogen ehtiyatı isə neft ekvivalentində 5 milyard 450 milyon tondur. Beləliklə, bizim ümumi karbohidrogen ehtiyatlarımız şərti yanacaqla 9,5 milyard ton həcmində qiymətləndirilir”.
Dünyanın neft ehtiyatına görə ən zəngin ölkələrinin yer aldığı “Global Firepower”in 2017-ci ilə dair hesabatında isə deyilir ki, Azərbaycan dünyanın neft ehtiyatı ilə zəngin 20-ci ölkəsidir. Təşkilatın tərtib etdiyi sıralamada Azərbaycan 7 milyard barrel neft ehtiyatı ilə 20-ci pillədə qərarlaşıb. Siyahıya 300 milyard barrel neft ehtiyatı ilə Venesuela başçılıq edir. Üçlükdə 269 milyard barrel ehtiyatla Səudiyyə Ərəbistanı və 171 milyard barrellə Kanada qərarlaşıb. Ölkəmizin malik olduğu neft ehtyiatları onun hələ uzun müddət əsas tədarükçülər sırasında yer alacağını göstərir. Elə son araşdırmalar həm də onu üzə çıxarıb ki, təkcə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı “Azəri-Çıraq-Günəşli” neft-qaz yataqları blokundan daha 500 milyon tona qədər neft hasil olunacaq. Bu vaxta qədər AÇG-yə təxminən 43 milyard dollar sərmayə qoyulub və bundan sonra da bir o qədər sərmayə qoyulacaq. Qeyd edək ki, 2018-ci ildə sözügedən neft-qaz yataqları blokundan xam neft hasilatının həcminin 204,4 milyon barrel, yəni 28 milyon ton olacağı proqnozlaşdırılır. Hazırda Azərbaycanda hasil edilən neftin və qazın əsas hissəsi “Azəri-Çıraq-Günəşli” və “Şahdəniz” yataqları hesabına əldə edilir. İşlənmənin əvvəlindən “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarından 445 milyon ton neft və 140 milyard kubmetr qaz hasil olunub. İndi “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarına yenidən milyardlarla dollar sərmayə qoyulması bu yataqların perspektivinə xarici şirkətlərin də böyük ümidlər bəslədiyini üzə çıxarır. Digər tərəfdən, Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatı (OPEK) kimi aparıcı qurum da ölkəmizin böyük həcmdə neft-qaz ehtiyatlarına malik olduğunu təsdiqləyir. Bu neft karteli tərəfindən nəşr edilən "World Oil Outlook 2040" adlı hesabatda deyilir ki, Azərbaycanda neft hasilatının 2040-cı ilədək stabil olaraq sutkada 700-800 min barrel səviyyəsində qalacağı proqnozlaşdırılır.
Beləliklə, səslənən rəqəmlərdən bəlli olur ki, Azərbaycan uzun müddət əsas hasilatçılardan biri olaraq qalacaq. Elə bu səbəbdəndir ki. OPEK neft qimyətlərinin müəyyən edilməsi üçün artıq mütəmadi olaraq Azərbaycanla da məsləhtləşir, neft siyasətini ölkəmizlə razılaşdırır. Neft hasilatında sabit mövqe sahibinə çevrilən Azərbaycanın həm də bu məhsulun satışından daha yüksək gəlir əldə etməsi gözlənir. “Natixis Asset Management” maliyyə qurumunun rəhbəri Yoon Choq Chong bildirir ki, neftin qiyməti cari ilin sonuna kimi 80 dollara çata bilər: “İstehsalçıların neft hasilatının azaldılması üzrə sazişə sadiqliyi və Səudiyyə Ərəbistanının milli neft şirkəti “Saudi Aramco”nun səhmlərinin satışa çıxarılması ərəfəsində bazarda sabitliyin davam etməsi “qara qızıl”ın qiymətinin cari il bitmədən 80 dollar səviyyəsinə yüksəlməsinə səbəb ola bilər. İxracatçı şirkətlərə və texnologiya şirkətlərinə olduqca çox sərmayə yatırılıb və bu investisiyalar özünü doğruldur. 2018-ci ildə neftin bir barrelinin qiymətinin 80 dollara çatması real görünür”. Ölkəmizdə isə bu il üçün neftğin büdcə qiyməti 45 dollardan götürülüb.
Tahir TAĞIYEV
