Dünya birjalarında neftin qiyməti gözlənildyindən də böyük sürətlə bahalaşmaqda davam edir. Hesab olunur ki, bu temp saxlanarsa, neft artıq gələn ilin ilk ayında 70 dollarıq həddi asanlıqla keçəcək. İlin ilk rübündə isə qiymət göstəricisinin artıq 80-90 dollar arasında cərəyan etməsi gözlənir.
Neftin qiymətinin bahalaşması, digər hasilatçılar kimi, Azərbaycan üçün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Özü də iki vacib məqam baxımından. Əvvəla, artan qiymətlər neft gəlirlərinin həcminin çoxalması deməkdir. İkincisi, neftin qiyməti yüksək olduğu halda Azərbaycanda iqtisadi artım gözlənildyindən də yüksək olacaq. Son məlumatalara görə isə, ölkəmizin satdığı “AzəriLayt” markalı neftin bir barrelinin qiyməti daha 0,01 dollar bahalaşaraq 68,19 dollar olub. Londonun ICE birjasında “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,46 dollar artaraq 66,62 dollar, Nyu-Yorkun NYMEX birjasında “Layt” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 0,44 dollar bahalaşaraq 60,28 dollar təşkil edib. Beləliklə, dünya birjalarında neftin qiyməti bahalaşmaqda davam edir. Neftin qiymətinin 2015-ci ildən indiyədək ilk dəfə 66 dollarlıq həddi keçməsinin səbəbi müxtəlifdir. Buna ilk növbədə OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin hasilatı sabitləşdirməsi üçün əldə etdiyi razılıq təsir edir. Bundan başqa, Liviyada neft boru kəmərinə təşkil edilən hücum da qiymətə təsir edir. Ekspertlərin fikrincə, Liviyada hücumla yanaşı, “qara qızıl”ın qiymətinin bahalaşmasına təsir edən amillərdən biri də Şimal dənizindəki “Forties” boru kəməri sisteminin təmirinin yubanmasıdır. Qeyd edək ki, bu ayın ortalarında İngiltərəyə gündəlik 450 min barrel neft daşıyan “Forties” boru kəmərində çatlar yaranmışdı. Həmin çatlarla əlaqədar boru kəmərini təmirə dayandıran “Forties”in operatoru xətdə təmir işlərinin bir neçə həftə davam edəcəyini açıqlamışdı. Ümumiyyətlə isə, bu və digər amillər nəticəsində neft qiyməti nəzərdə tutulduğundan çox artır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu hal neft gəlirlərimizin artmasına əsaslı surətdə təkan verəcək. Belə vəziyyətdə ilk növbədə valyuta ehtiyatlarının həcmində dinamik artım gözlənir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Dövlət Neft Fondunun gəlirləri 2001-ci ildən bu il dekabrın 1-dək 137 milyard ABŞ dollarını ötüb. Bu vaxtadək həmin vəsaitin 100 milyard dollardan çoxu xərclənib. Hazırda Neft Fondunun aktivləri cari ilin əvvəlinə nisbətən 8,67 faiz artaraq 36 milyard 20 milyon dollar təşkil edir. Amma neftin qyimət yüksəlişi fonunda ehtiyatların gələn il ərzində 40 milyardı keçməsi gözlənir. Bundan başqa, yüksək qiymətlər iqtisadi aktivliyi və iqtisadi artımı da əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldə bilər. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) proqonzlarına əsasən, ölkəmizdə 2018-ci il üzrə iqtisadi artım 2 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Qurum bildirir ki, fəal makroiqtisadi siyasət və daha üstün neft qiymətləri sayəsində iqtisadiyyat 2017-ci ildə stabilləşib. Qeyri-neft iqtisadiyyatı əsasən xidmət və kənd təsərrüfatı sektorlarının canlanması nəticəsində artmağa başlayıb. Daha yüksək neft qiymətləri, qeyri-neft ixracının yaxşılaşması və idxalın daralması vəziyyətə müsbət təsir edib: "Yaxın gələcək üzrə iqtisadi artım perspektivi müsbətdir. 2018-ci ildə dövlət investisiya xərclərinin və sosial xərclərin artdığı şəraitdə qeyri-neft sektorunun 4 faiz yüksəlməsi gözlənir. Digər tərəfdən, neft sektorunda azalma davam edəcək. Ümumiyyətlə, 2018-ci il üzrə iqtisadi artım 2 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır, ortamüddətli dövr ərzində isə, qaz yataqlarının işlənməsinə başlandıqdan sonra 3.5-4 faiz arasında olması planlaşdırılır". Qeyd olunur ki, neftin qiyməti ilə bağlı sarsıntılar gerçəkləşdikdən sonra hökumət makroiqtisadi siyasəti müvafiq qaydada sərtləşdirib, məzənnə çevikliyi üçün şərait yaradıb və bank sistemindəki zəif bəndlərin aradan qaldırılmasına başlanıb: "İqtisadi tənəzzülün tədricən səngidiyi və neft qiymətlərinin artdığı bir vaxtda qeyri-elastik valyuta məzənnəsinə və qeyri-dayanıqlı səviyyədə yüksək dövlət investisiyalarına qayıdışla əlaqədar təzyiqlər mövcud ola bilər. Buna müqavimət göstərmək lazımdır. Neft qiymətlərinin 2016-cı ilin əvvəlinə təsadüf edən ən aşağı səviyyədən yüksəlməsinə baxmayaraq, 2011-2014-cü illərdə müşahidə edilmiş olduqca yüksək səviyyəyə yenidən çatması gözlənilmir.
Həmçinin fiskal xərcləmənin, xüsusilə əsaslı kapital xərclərinin 2018-ci ildə nəzərəçarpan dərəcədə artması nəzərdə tutulub. Lakin yüksək neft qiymətləri Azərbaycanın fiskal balansına mənfi təsirin yayılmasının qarşısını alacaq". Qurum hökumətin struktur islahatları gündəliyinin icrasında əldə etdiyi nailiyyətləri də təqdir edir. Beləliklə, Beynəlxalq Valyuta Fondunun açıqlamalarına görə, gələn il üçün ölkədə iqtisadi artım 2 faiz olacaq. Amma neftin qiyməti 65-70 dollarlıq həddə qalsa, bu göstərici ən azı iki dəfə çox olacaq.
Tahir TAĞIYEV
