Dünya miqyasında bir nömrəli valyuta kimi dəyərləndirilən ABŞ dollarının hegemonluğuna yaxın tezlikdə son qoyulması gözlənir. Artıq qeyd olunan xüsusda müəyyən addımlar da atılmaqdadır. Elə nüfuzlu beynəlxalq maliyyə analitikləri də dolların hökmranlığının uzun çəkməyəcəyini bildirir.
"Alhambra Partners" investisiya şirkətinin informasiya texnologiyaları üzrə direktoru Cefri Snayder, "Forest for the Trees" makroiqtisadi araşdırmalar şirkətinin təsisçisi Lyuk Qromen, "Morgan Creek Capital Management" investisiya şirkətinin təsisçisi Mark Yuşko bəyan edir ki, ABŞ dollarının dünyada hegemonluğu uzun sürə bilməz.
Lyuk Qromen hesab edir ki, əsas addım 2016-cı ilin üçüncü rübündə dünya ticarətində dolların rolunun azaldılması ilə atılıb. O, bu prosesin davam edəcəyini və dolların ucuzlaşmağa davam edəcəyini bildirib. Ekspert diqqəti ona yönəldir ki, 2014-cü ilin üçüncü rübündən 2016-cı ilin üçüncü rübünə qədər dollar möhkəmlənib. Nəticədə ABŞ-ın vergi gəlirləri azalmağa, büdcə kəsiri artmağa başladıqdan sonra qlobal böhran baş verib. Cefri Snayderə görə isə, avrodollar sistemi inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadi artımına mane olur və hər dəfə monetar sərtləşdirmə qərarı verildikdə qlobal maliyyə sistemi daha da zəifləyir.
Mark Yuşko dolların hegemonluğunun bitməsi ilə əlaqədar maraqlı araşdırmalar apararaq qeyd edib ki, dollar 1944-cü ildə dünya ehtiyat valyutası rolunu əldə edib. Ona qədər Britaniya funt sterlinqi dünyanın lider valyutası olub. 1913-cü ildə Britaniya Mesopotamiyaya müdaxilə etdikdən sonra borcları artıb və funt sterlinq hegemonluğunu itirib. 31 il sonra dollar hegemonluğu ələ alıb. 2003-cü ildə isə ABŞ Yaxın Şərqə müdaxilə edib, borclar artıb, nəticədə dollar ucuzlaşmağa başlayıb. Bu dəfə isə Çin yuanı möhkəmlənməyə başlayıb. Yuşko əminliklə bildirib ki, bu gedişlə yuan dolları dünya ehtiyat valyutası kimi əvəz edəcək.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, elə Çin özü də dolların qlobal hökmranlığına son qoymaq üçün ciddi addım atmaq niyyətindədir və proses artıq özünü göstərir. Çinin yeni strategiyasına əsasən, gələn ildən neft müqavilələri Çin pul vahidi yuanla işə salınacaq. Pekində ümid edirlər ki, yeni strategiya geniş yayılacaqsa, o zaman dünyanın ən güclü valyutası kimi dolların statusunu xeyli azaldacaq. İndi Çin dünyada neftin ən böyük idxalatçısıdır və Pekin məntiqli olaraq hesab edir ki, onun valyutası ən əhəmiyyətli məhsulun qiymət təyin etmə birjalarında iştirak etməlidir. Eyni zamanda, Çin vurğulayır ki, onlar planı daha geniş formada reallaşdırmaq niyyətindədir. Buna görə də, Çin düşünür ki, bu istiqamətdə neft müqavilələri ilə bağlı ilk addım Pekin üçün çox əhəmiyyətlidir. Bundan əlavə, dollardan imtina Çin və Rusiya kimi ölkələr üçün strateji prioritetdir. Gözlənir ki, Rusiya bu prosesə fəal qoşulacaq. Yaxın Şərq və Asiyadan olan neft təchizatçıları da artıq neft üçün yuan qəbul etməyə etiraz etmir. Onların fikrincə, ABŞ valyutasından asıllılığı azaltmaq, valyuta risqlərini məhdudlaşdırmaq onları bir növ ABŞ sanksiyalarının təhdidlərindən qoruyacaq. Pekin hesab edir ki, yuanla bağlanan neft müqavilələrini Şanxay birjasında qızıla konvertasiya etmək mümkün olacaq. Vaşinqtonda qlobal təhlükəsizlik analizi institutunun direktoru Qal Lüftün sözlərinə görə, bu hadisə nəticəsində dolların məzənnəsinin düşməsi qaçılmaz olacaq. “Swiss Asia Capital”ın aktivlərinin idarə olunması üzrə direktor və əsas investisiya meneceri Yurq Kiner isə qeyd edir: - "İraq, Rusiya və İndoneziya artıq dollarsız sazişlərə qoşulub". Onun sözlərinə görə, neft yuanı yaxşı inkişaf edib və artıq bazar strukturunda öz yerini tutub: "Çünki Çin idxalatçıdır, o, müqavilələrin yuanda olmasına inadla nail olacaq".
Əksər ekspertlər hesab edir ki, bu gedişlə ABŞ dolları 2025-ci ilə qədər qlobal maliyyə sistemindəki lider mövqeyini itirəcək. Ekspertlərin rəyinə görə, həmin müddətdə avro və yuan dollar ilə tam rəqabət aparmaq gücündə olacaq. Yuanın mövqeyinin güclənməsi Çinin həm də dünya iqtisadiyyatındakı rolunun artmasına gətirib çıxaracaq. Bel əbir vaxtda dünyanın 4 iri banklarından sayılan İsveçrənin "UBS", Almaniyanın "Deutsche Bank", İspaniyanın "Santander " və ABŞ-ın "BNY Mellon" bankları yeni rəqəmsal valyuta tərtib etmək üçün birgə fəaliyyət qərarı alıb. Elə bu da beynəlxalq dövriyyədə dolların rolunu azaldacaq digər vacib amil sayılır. Çünki burada söhbət kifayət qədər böyük bankların rəqəmsal valyuta olaraq elektron pulu dövriyyəyə buraxmasından gedir. Yəni rəqəmsal valyutanın olması hesablaşmanın elektron valyuta ilə aparılması deməkdir. Bu da dollara olan tələbi xeyli azaldır. Artıq bitkoinlər bu xüsusda dollar üçün əsas rəqib sayılır. İndi Dünya Bankı və Avropa Mərkəzi Bankının qiymətləndirmələrində də bitkoinlərdən istifadə olunur. Bütün bunlar isə dolların hökmranlığının həqiqətən də sona çatmaqda olduğunu göstərir.
Tahir TAĞIYEV
