Qərblə, xüsusən də ABŞ-la münasibətləri kəskinləşən Rusiya və Türkiyənin bu gün xüsusi maraq dairəsində olan məsələlərdən biri ticarətin milli valyutalarda aparılmasıdır. Baş verənlər Azərbaycan üçün də çox maraqlıdır. Çünki Türkiyə və Rusiya Azərbaycanın qonşularıdır və elə ölkəmizlə də ticarəti milli valyutalarda aparmaqda maraqlı tərəf kimi çıxış edirlər.
Onu da xatırladaq ki, hər iki ölkə Bakının strateji tərəfdaşıdır. İndilikdə adları çəkilən ölkələr milli valyutadan qarşılıqlı ticarətdə istifadə məsələsində ilkin addımlar atıb və prosesin davam etdirilməsi gözlənir. Lakin görünən odur ki, tərəflər dolları və avronu sıxışdırmaq üçün daha geniş planlar cızır. Belə ki, Rusiya Mərkəzi Bankı Türkiyəyə Rusiya maliyyə bazarında rublda istiqraz yerləşdirməyi təklif edib.
Rusiya Bankının strateji layihələrin icrası idarəsinin müdir müavini Vladimir Şapovalov bildirib ki, bununla bağlı məsələ müzakirə olunub: "Türkiyə iqtisadiyyatının çətin vəziyyətdən çıxması üçün bu variant uğurlu ola bilər. Belə ki, hazırda lirənin məzənnəsi ucuzlaşıb, inflyasiya artıb, Türkiyə Mərkəzi Bankı uçot dərəcəsini artırmağa hazırlaşır". Hesab olunur ki, Türkiyə Rusiya maliyyə bazarında rublda istiqraz yerləşdirsə, bu, dollar üçün çox sərt bir zərbə olacaq. İndilikdə isə tərəflər hesablaşmalarda milli valyutadan istifadə istiqamətində müəyyən addımlar atır. Belə ki, məlumat verildiyi kimi, Türkiyə S-400 Hava Hücumundan Müdafiə sisteminin alışı üçün rublla avans ödəyib. Bu, iki ölkənin öz aralarında milli valyutaları ilə ticarət aparması baxımından mühüm bir yenilikdir. Digər tərəfdən, iki ölkə enerji sahəsində böyük həcmdə olan razılaşmaların bir qismini də artıq milli valyutalarla aparır. Beləliklə, ticarətdə dollar tədricən milli valyutlarla əvəzlənir. Prosesin tezliklə Azərbaycanı da əhatə etməsi gözlənir. Çünki hər iki ölkə Azərbaycana analoji təklif ünvanlayıb.
Hələ cari ilin əvvəllərindən Türkiyə hökuməti, Azərbaycan da daxil olmaqla, bir sıra ölkələrlə ticarət dövriyyəsini milli valyutalara keçirmək üçün danışıqlara başlayıb. Həmin siyahıda, Azərbaycandan başqa, Çin, İran, İraq, Gürcüstan və Qırğızıstan da var. Ötən ay Bakıda səfərdə olan Türkiyənin iqtisadiyyat naziri Nihat Zeybekçi Azərbaycanla bu prosesin mümkün qədər tez həyata keçməsində maraqlı olduqlarını diqqətə çatdırıb: “Azərbaycanla Türkiyə idxal-ixrac əməliyyatları zamanı hesablaşmalarda milli valyutadan istifadə etdiyi zaman özünü xarici şoklardan sığortalamış olacaq. Bilirsiniz ki, bununla bağlı ölkə başçılarını müvafiq təlimatı var. Lakin biz ticarətimizi milli valyutada etmirik. Niyə biz idxal-ixrac əməliyyatlarımızı manat və lirədə etmirik? Niyə biz əməliyyatlarımızı başqa valyutalarda edirik və özümüzü neqativ təsirlərdən qorumuruq? Ümid edirəm ki bunu aradan qaldırmağı bacaracağıq”.
Göründüyü kimi, Türkiyə Azərbaycanla ticarətdə milli valyutadan istifadədə maraqlıdır. Qeyd edək ki, artıq İran da belə təkliflə çıxış edib. İqtisadçıların fikrincə, hələlik az həcmdə ticarətin milli valyutada həyata keçirilməsi mümkündür. Hesab edilir ki, region ölkələri, o cümlədən Azərbaycan dəstəkləyəcəyi təqdirdə, bu təşəbbüsün gerçəkləşməsi qarşılıqlı-faydalı əməkdaşlığı daha da dərinləşdirəcək. Türkiyənin istər Rusiya, istərsə də Azərbaycan və digər ölkələrlə ticarətində qeyri-dollar hesablaşmalarının dəqiq mexanizmini hazırlamaq mümkün sayılır. Türkiyə geniş ticarət dövriyyəsinə malik olduğu ölkələrlə hesablaşmada dollardan imtina etməklə, həm milli valyutanı gücləndirmək, həm də təbii ki, dollar və avrodan asılılığı, bu valyutaların Türkiyənin maliyyə-iqtisadi sferasına təsirini aradan qaldırmağı hədəfləyir. Rusiya, Çin, İran kimi ölkələr də bu və ya başqa formada analoji addımlar atırlar. Gələcəkdə prosesin daha geniş coğrafiyanı əhatə etməsi gözlənir. Bəhreyn Mərkəzi Bankının nümayəndəsi Xalid Hamad isə hətta dollardan asılılığa son qoyulması üçün tezliklə olduqca sıx şəkildə istifadə ediləcək bitkoinlərdən istifadəni mümkün sayır: “İslami bitkoin bizi gözləyir. Əlbəttə, bunun özünəməxsus şərtləri də var. Bunun üçün ölkələr bitkoin texnologiyasını mənimsəməlidir. Gələcək illərdə yeganə istifadə olunacaq valyuta növü bitkoinlər olacaq. Kartların da aradan qalxacağını söyləmək olar. Əməliyyat xərcləri və risqləri azaltmaq üçün yaxın illərdə ATM üzərindən həyata keçirilən əməliyyatlarda insanlar şəxsi məlumatlarını daxil etməklə ehtiyaclarını qarşılaya biləcək”. Hər halda, proseslər onu göstərir ki, bu gedişlə dollar, avro kimi valyutların hökmran mövqeyi itəcək.
Nahid SALAYEV
