Maliyyə sahəsində ölkəmizdə xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də xarici borclanma ilə bağlıdır. Həyata keçirilən siyasət bu sahədə Azərbaycanın dünyada ən yaxşı mövqelərdən birinin sahibi olaraq qalmaqda davam etdiyini göstərir. Belə ki, cari il yanvarın 1-i tarixinə Azərbaycanın xarici dövlət borcu 6 milyard 913,2 milyon ABŞ dolları və ya 12 milyard 241,3 milyon manat təşkil edib. Xarici dövlət borcunun ümumi daxili məhsula (ÜDM) olan nisbəti 20,4% təşkil edib.
Qeyd edək ki, borca hökumətin birbaşa öhdəlikləri və dövlət zəmanətilə cəlb edilmiş kreditlər üzrə şərti öhdəliklər daxil edilib. Xarici dövlət borcu əsasən beynəlxalq maliyyə institutlarının kredit proqramlarından və infrastruktur layihələrindən, həmçinin beynəlxalq maliyyə bazarlarında yerləşdirilmiş qiymətli kağızlardan ibarətdir. Onu da bildirək ki, adambaşına düşən xarici dövlət borcu 2017-ci il 1 yanvar tarixinə 704,7 dollar təşkil edib. Daha bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazım gəlir ki, ötən ilin 1 yanvar tarixinə Azərbaycanın xarici dövlət borcu 6 milyard 894.3 milyon dollar, xarici dövlət borcunun ümumi daxili məhsula olan nisbəti 19.8% təşkil edib. Bu da göstərir ki, xarici borcun həcmi çox az artıb. Digər tərəfdən dollar ifadəsində xarici borcun adambaşına düşən həcmi azalıb. Belə ki, ötən ilin əvvəlində adambaşına xarici dövlət borcu 737,2 dollar səviyyəsində olub. Halbuki, cari ilin əvvəlində bu rəqəm 704,7 dollar təşkil edib.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan xarici borc məsələsində dünyada ən yaxşı yerlərdən birinin sahibidir. Cari il ərzində ölkəmizdə xarici borclanmanın da həcmi az olacaq. Halbuki, "Standard & Poor's" beynəlxalq reytinq agentliyi 2017-ci ildə dünya ölkələrinin məcmu borclarının rekord həddə, 44 trilyon dollara çatacağını proqnozlaşdırır. Hesabata əsasən, bu il dünya ölkələri əlavə olaraq 6,8 trilyon dollar məbləğində borclanacaq. Bu isə 2016-cı illə müqayisədə 315 milyard dollar və yaxud 4% çoxdur. Yeni borcların təxminən 60%-i 2 ölkənin, ABŞ və Yaponiyanın payına düşəcək. Bu ölkələrin müvafiq olaraq 2,2 trilyon dollar və 1,8 trilyon dollar borc alacaqları proqnozlaşdırılır. Borclanmanın məbləğinə görə növbəti yerlərdə Çin, İtaliya və Fransanın qərarlaşacağı gozlənir. "Standard & Poor's" həmçinin bu il qlobal borcların dünya üzrə ümumi daxili məhsulun 9%-i qədər olacağını proqnozlaşdırır. Qərb ölkələrinin əksəriyyətində xarici borcun həcmi ÜDM-nin miqdarını çoxdan keçib. Halbuki, ölkəmizdə bu nisbət cəmi 20,4% təşkil edir. Digər tərəfdən, Azərbaycan iqtisadiyyatının artımı xarici borclanmaya da ehtiyacı azaldacaq. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) proqnozuna görə, Azərbaycan iqtisadiyyatı ortamüddətli perspektivdə ildə 2-3 faiz artım nümayiş etdirəcək. Qurum qeyd edir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatındakı cüzi resessiya ilk növbədə neftin qiymətinin kəskin azalması ilə əlaqədardır: "Neftin qiymətinin kəskin azalmasından sonra, digər ixracatçı ölkələr kimi, Azərbaycan da müəyyən çətinliklərlə üzləşdi. Neftin qiyməti çox aşağı düşdü və təbii ki, iqtisadiyyata, xüsusən də 2015-2016-cı illərdə təsir etdi. Bunun nəticəsi kimi biz 2016-cı ildə Azərbaycan iqtisadiyyatının cüzi azaldığını müşahidə etdik. Amma Azərbaycan iqtisadiyyatı ortamüddətli perspektivdə ildə 2-3 faiz artım nümayiş etdirəcək". Bu da xarici borclanmaya ehtiyacı azaldır.
Başqa bir tərəfdən, Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları xarici borcdan 4 dəfə çoxdur. Ekspertlərə görə, bütövlükdə ümumi valyuta ehtiyatlarının xarici borcu 4 dəfə üstələməsi müsbət göstəricidir. Bir sıra ölkələrdə mövcud olan xarici borc strateji ehtiyatlardan çox olduğuna görə bu, iqtisadiyyat üçün çətinliklər yaradır. Həmçinin, ölkədə iqtisadi inkişafı tormozlayır. Azərbaycanda isə bunun əksidir. Onu da bildirək ki, xarici borclanmanın səviyyəsini hər bir dövlət özünün iqtisadi strategiyasına uyğun olaraq müəyyən edir. Azərbaycan hökumətinin xarici borclanma üzrə strategiyasının kökündə o dayanır ki, bu borclar böyük enerji layihələrinin həyata keçirilməsinə yönəlir. Həmin layihələr isə Azərbaycana yaxın illərdə yüz milyardlarla dollar mənfəət gətirəcək. Məsələn, "Cənub Qaz Dəhlizi" kimi layihələrin maliyyələşdirilməsinə xarici kreditlər cəlb edilir. İşə düşdükdən sonra bu layihə Azərbaycana böyük həcmdə pul gətirəcək və xarici borcların qısa zaman kəsiyində bağlanmasına xidmət edəcək. Belə vəziyyət bir daha göstərir ki, Azərbaycan borclanmanın vəziyyətini xarakterizə edən bütün göstəricilərə görə dünya ölkələri arasında ən yaxşı yerlərdən birini tutur. Qarşıdakı illərdə isə xarici borc sahəsində vəziyyət daha sürətlə ölkəmizin lehinə dəyişəcək.
Tahir TAĞIYEV
