Son dövrlərdə ABŞ dollarının beynəlxalq bazarlarda zəifləməsi və ABŞ siyasi ritorikasında ucuz dolların açıq şəkildə problem kimi təqdim olunmaması bir çox ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da ciddi suallar doğurur. Xüsusilə əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin yığımlarını dollarla saxladığını nəzərə alsək, “sataqmı, yoxsa saxlayaqmı?” dilemmasının aktuallaşması təbiidir. Lakin bu məsələyə emosional reaksiya yox, iqtisadi məntiq prizmasından yanaşmaq daha sağlam nəticələr verir.
Dolların zəifləməsi əsasən ABŞ-ın ixrac potensialını artırmaq və daxili istehsalı stimullaşdırmaq məqsədi daşıyır. Güclü dollar uzun müddət ABŞ üçün maliyyə üstünlüyü hesab olunsa da, real sektor baxımından ixracın bahalaşmasına və rəqabət qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb olur. Zəif dollar isə ABŞ məhsullarını dünya bazarında daha ucuz edir, yerli istehsalçıların mövqeyini gücləndirir və idxaldan asılılığı qismən azaldır. Bununla belə, dolların bilərəkdən ucuzlaşdırılması qlobal maliyyə sistemində müəyyən risklər də yaradır. Dollar yalnız ödəniş vasitəsi deyil, həm də illərdir formalaşmış etibar mexanizmidir. Bu etibarın siyasi bəyanatlar fonunda zəifləməsi investor davranışında dalğalanmalara və alternativ valyuta və aktivlərə marağın artmasına səbəb ola bilər.
Azərbaycan üçün dolların zəifləməsinin təsiri birbaşa deyil, əsasən dolayı xarakter daşıyır. Manatın məzənnəsi rəsmi olaraq sabit saxlanılır və qısa müddətdə dolların qlobal ucuzlaşması manatın kursuna avtomatik təsir etmir. Bu sabitlik əhali üçün psixoloji rahatlıq yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə proseslər tam təsirsiz qalmır. İdxaldan yüksək asılı olan iqtisadiyyat şəraitində dollarla hesablanan xammal, avadanlıq və texnologiyaların qiymətində dəyişikliklər daxili bazarda müəyyən təzyiqlər yarada bilər. Eyni zamanda enerji bazarlarında qiymətlərin dollarla formalaşması ixrac gəlirlərinin real dəyərinə təsir göstərə, qlobal inflyasiya meylləri isə dolayı yollarla daxili qiymətlərə ötürülə bilər.
Əhalinin dollarla yığım saxlaması daha çox keçmiş devalvasiyaların yaratdığı kollektiv yaddaşla bağlıdır. Dollar bu kontekstdə təkcə valyuta yox, həm də qoruyucu alət kimi qəbul olunur. Burada əsas məqam yığımın məqsədi və müddətidir. Əgər vəsait qısa müddətdə xərclənəcəksə, bazardakı müvəqqəti dalğalanmalara görə dolları panika ilə satmaq çox vaxt real qazanc yaratmır. Valyuta bazarları tez-tez istiqamət dəyişir və bugünkü ucuzlaşma sabah kompensasiya oluna bilər. Uzunmüddətli yığım üçün isə bütün vəsaiti yalnız dollarda saxlamaq əvvəlki illərlə müqayisədə daha riskli strategiyaya çevrilir. Dollar hələ də əsas ehtiyat valyutasıdır, lakin onun toxunulmazlığı artıq şərtsiz qəbul edilmir.
Bu mənzərə göstərir ki, əsas risk dolların zəifləməsində yox, yığımların tamamilə tək bir valyutaya bağlanmasındadır. Dolların ucuzlaşdığı dövrlər diversifikasiyanın əhəmiyyətini daha aydın üzə çıxarır. Məsələ “dolları sataqmı, yoxsa yastıq altında saxlayaqmı?” sualından daha çox, “bütün pulu bir səbətə yığmaq nə dərəcədə doğrudur?” sualıdır. Müxtəlif valyutalar və maliyyə alətləri üzrə bölüşdürülmüş yığımlar qısa müddətdə yüksək gəlir vəd etməsə də, uzunmüddətdə risklərin azalmasına xidmət edir.
Nəticə etibarilə dolların ucuzlaşması nə fəlakət, nə də mütləq fürsət kimi qiymətləndirilməlidir. Bu, qlobal iqtisadi dövrlərin təbii mərhələsidir. Tarix dəfələrlə göstərib ki, valyuta bazarlarında ən çox zərər görənlər informasiyaya deyil, emosiyalara əsaslanaraq qərar verənlər olur. Qısamüddətli səs-küyə reaksiya vermək əvəzinə, məqsədi düzgün müəyyənləşdirmək, riskləri bölmək və orta və uzunmüddətli trendlərə fokuslanmaq daha rasional və dayanıqlı yanaşmadır.
Akif NƏSİRLİ
