“Euronews”in yaydığı məlumata görə, Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) Ukraynaya təhlükəsizlik zəmanətini Rusiyaya ərazi güzəşti ilə əlaqələndirib. Bu xəbər doğrudursa mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ABŞ Ukraynaya “təhlükəsizlik zəmanəti o halda veriləcək ki, Rusiyaya ərazi güzəştləri edilsin” mesajını verib.
Bu nə dərəcədə doğru xəbər ola bilər? Əgər doğrudan da Ukraynanın təhlükəsizliyi onun ərazi mübadiləsinə razılığı ilə əlaqələndiriləcəksə, Ukraynaya təhlükəsizlik zəmanətini ərazi güzəştinə satacaqlarsa, bu Ukrayna müharibəsinin taleyinə necə təsir edəcək?
“Alyans” SAM-ın sədri Abutalıb Səmədov baki-xeber.com-a bildirdiyinə görə, Rusiya Alyaska görüşünə qədər qəti şəkildə tələb edirdi ki, Krım və 4 vilayət inzibati sərhəddləri ilə Rusiya verilsin. A.Səmədov qeyd etdi ki, Alyaskada keçirilən görüşdə Putin Trampla müzakirələr zamanı bu tələbindən müəyyən qədər güzəştə getdi. “Bəyan etdi ki, Zaparoji və Xersonu inzibati sərhədləri ilə deyil, tutduğu ərazilər qədər istəyir. Yəni Zaporoji və Xersonun hardasa 75 faiz hissəsi Rusiyanın nəzarətindədir. Rusiya bununla kifayətlənmək öhtəliyi götürdü. Ancaq Dombası bütünlüklə tələb etdi, Tramp da razılaşdı. Danışıqlar Alyaskanın Ankoriç şəhərində keçirildiyinə görə, elə bu razılaşmanın da adı “Ankoriç formulası” kimi qaldı. Ondan sonra Avropanın dəstəyi ilə Ukrayna bu planı qəbul etmədi. Rusiya da dəfələrlə Trampa həmin “Ankoriç formula”sını xatırlatdı və razılaşmaya sadiq olduqlarını dedi. Ukrayna ilə danışıqlarda Trampla Putinin mövqeyi eynidir. İki məsələdə birmənalı şəkildə Putinin mövqeyini müdafiə edir. Birincisi, ərazi məsələsi Putinin tələb etdiyi kimi “Dombas bütünlüklə Rusiyaya verilməlidir” deyir. Ukraynanın nəzarətində olan hissədə azad iqtisadi, silahsızlaşdırılmış zona yaratmaq təklifləri verilsə də bu ərazinin Rusiyanın nəzarətinə verilməsini qəti şəkildə tələb edir. İkinci ciddi fikir ayrılığı təhlükəsizlik təminatı ilə bağlıdır. Məlumdur ki, “Avropa Arzulayanlar koalisiyası” deyilən bir qrup Ukraynada hərbi qüvvələrini yerləşdirmək istəyir. Sülh sazişi imzalandıqdan sonra Ukrayna ərazisində təbiidir ki, təmas xəttinə yaxın yerdə yox,təhlükəsiz yerdə hərbi qüvvələrini yerləşdirmək və bununla guya Ukraynaya təhlükəsizlik təminatı verməyi planlaşdırırlar. Rusiya bunu qətiyyətlə qəbul etmir, “Ukrayna ərazisində yalnız neytral qüvvələr ola bilər. Avropanın silahlı qüvvələri Ukrayna ərazisində yerləşə bilməz” deyir. ABŞ da bu mövqedən çıxış edir. Burada da Putinlə Trampın mövqeyi eynidir və ABŞ da hesab edir ki, Ukraynaya əgər xarici qüvvələrin yeridilməsinə ehtiyac varsa bu qüvvələr neytral dövlətlərdən təşkil oluna bilər. Neytral deyəndə kimlər nəzərdə tutula bilər? Rusiya Çini, Hindistanı və qlobal Cənubun digər təmsilçilərini nəzərdə tutur. Çin nə qədər neytral sayıla bilər? Bu da kifayət qədər mübahisəli məsələdir. ABŞ Bayden dövründə Ukraynanın ən yaxın müttəfiqi idi. Birinci müttəfiqi idi. İndi neytral sayıla bilər. Rusiya ABŞ-ın hərbiçilərinin Ukraynada yerləşdirilməsinə razılıq verəcəkmi? Çox güman ki, verməyəcək. Çünki hakimiyyətlər dəyişəndən sonra münasibətlər də dəyişir. Nəzərə alsaq ki, Tramp Amerika cəmiyyətində nüfuzunu itirməkdə davam edir, tamamilə mümkündür ki, növbəti seçkilərdə Demokratlar qalib gəlsin və onların da Rusiya- Ukrayna müharibəsinə münasibəti məlumdur.Bu səbəbdən çox güman ki, Rusiya ABŞ-ın hərbiçilərinin də Ukraynaya yeridilməsinə etiraz edəcək. Son Abu-Dabi danışıqlarında ərazi məsələsi ilə bağlı razılıq əldə olunmayıb. Çünki çox ağır məsələdir və Zelenski ərazi məsələsində güzəştə getməyə cəsarət etmir, ancaq təzyiqlər var. Təzyiqlər iki istiqamətdə təşkil olunub. Söhbət ABŞ-ın təzyiqlərindən gedir. Bir tərəfdən ABŞ nümayəndələri Zelenskinin korrupsiyaya bulaşdığını yaxşı bilirlər, əllərində kifayət qədər faktlar var və bu faktları ictimailəşdirmək hədəsi ilə Zelenskini güzəştlərə məcbur etmək istəyirlər. Çox təəssüf ki, Ukraynaya ayrılan yardımı bir hissəsini Zelenski və onun yaxın ətrafı mənimsəyib. Bu faktların ortaya çıxması şübhəsiz ki, Zelenskiyə çox ciddi problemlər yarada bilər. Digər tərəfdən, ABŞ qəti şəkildə deyir ki, əgər Ukrayna ərazi güzəştinə getməsə ABŞ ona veriləcək təhlükəsizlik təminatında iştirak etməyəcək. Bu təhlükəsizlik təminatı nədən ibarət ola bilər?
Məlumdur ki, Azərbaycanda 44 günlük müharibədən sonra Rusiya-Türkiyə Monitorinq Mərkəzi yaradıldı. Bu mərkəz atəşkəsə nəzarət etmək funksiyasını yerinə yetirirdi. Belə bir mərkəzin Ukraynada da yaradılması nəzərdə tutulur. Bu mərkəzin həlledici tərəflərindən biri ABŞ olacaq. Çox güman ki, monitorinq mərkəzində iştirakla ABŞ Ukraynanın təhlükəsizliyinə təminat verməyə cəhd göstərəcək. Digər məsələlərdə Rusiya razılığa gələcəkmi, ABŞ-ın hərbiçilərinin Ukraynada yerləşməsinə icazə verəcəkmi? Bu kifayət qədər çətin məsələdir və çox güman ki, Rusiya bu razılığı verməyəcək. Abu-dabi danışıqlarında bufer zona barədə də müəyyən müzakirələr keçirilib. Burada müəyyən irəliləyişlərin olduğu deyilir. Ancaq ən ağır, ən əsas məsələlər qalıb. Burada birinci məsələ şübhəsiz ki, ərazi məsələsidir. Zelenski bu məsələdə güzəşt etməyə çəkinir və bu məsələni hətta referenduma çıxaracağını deyir. Referendumun nəticəsi də çox güman ki, ABŞ-ın istədiyi kimi olmayacaq. Bu səbəbdən Tramp ona nail olmağa çalışır ki,Zelenskini ərazi güzəştinə getməyə məcbur etsin, onu təsdiq etmək məsələsi isə referendumda yox, parlamentdə həll olunsun. Tramp Ukrayna parlamentində çıxış etməyə də hazır olduğunu deyir”.
A.Səmədovun sözlərinə görə, Abu-Dabi görüşündən sonra élan olunub ki, bir həftədən sonra tərəflər yenə də təkrar görüşəcəklər və Putinlə Zelenskinin yaxın zamanda ya Moskvada, ya da Kiyevdə görüşməsi tamamilə mümkündür. “Bu qətiyyən real bir məsələ deyil. Zelenskinin Moskvaya gəlməsi, yaxud Putinin Kiyevə getməsi aydındır ki, mümkünsüzdür. Ancaq hər halda hansısa şəhərdə, İstanbulda, yaxud başqa bir yerdə belə bir görüşün baş tutması mümkündür və format da artıq müəyyənləşib. Çox güman ki, Zelenski ilə Putin birbaşa görüşməyəcəklər, danışıqlar aparmayacaqlar, ABŞ nümayəndələri ilə danışacaqlar. Ancaq üzbə-üz oturub danışmaları da mümkündür. Sənədlərin imzalanması məsələsi isə ABŞ ilə olacaq. Yəni həm Rusiya, həm də Ukrayna ABŞ-la bu sənədləri imzalayacaq. Rusiya ilə Ukrayna arasında sənədlərin imzalanması nəzərdə tutulmur. Danışıqlarda belə bir gərgin vəziyyət yaranıb. Zelenski çox güman ki, ABŞ-ı özünə qarşı qaldırmamaq üçün bu danışıqlarda iştirak edir.Ancaq ərazi güəştinə getmək barədə addım atmaq istəmir, qarşılığında ABŞ da Ukraynaya təhlükəsizlik təminatı verməyəcəyini deyir. Vəziyyətdən çıxış yolunun necə tapılacağını isə yəqin ki, fevralın 1-nə planlaşdırılan Abu-Dabi görüşü müəyyən qədər aydınlaşdıracaq.
Ukrayna ABŞ-a və Avropaya güvənərək bu müharibəyə girdi. Artıq ABŞ tamamilə Ukraynaya yardımları dayandırıb, yalnız kəşfiyyat məlumatları verir, bir də Avropa vasitəsilə silah satır. Avropanın tələb olunan yardımları göstərmək imkanı yoxdur. Ukraynaya təxminən ildə azı 90 milyard yardım göstərilməlidir, ancaq Avropa yalnız 2026-cı və 2027-ci ilə 90 milyard yevro yardım göstərmək haqqında qərar verib. Təbiidir ki, bu da Ukraynanın Rusiyanın qarşısında dayanmaq imkanlarını çox azaldıb. Ukrayna artıq irəli getmək barədə düşünmür. Çox təəssüf ki, ərazilərinin də ağır-ağır da olsa Rusiyanın nəzarətinə verir. Artıq hamıya aydındır ki, Ukraynanın bu müharibədən qələbə ilə yox, az torpaq itkisi ilə çıxması qeyri-mümkündür. Sülh sazişi ləngidikcə Ukrayna daha çox ərazi itirəcək. Zelenskinin və ondan əvvəlki prezidentlərin buraxdığı səhvlər cinayətdən də ağır siyasi səhvlərdir. Təbiidir ki, bu Ukraynaya baha başa gələcək”-deyə A.Səmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
