"Kollektiv Qərbin Avrasiya vektoru ilə qarşıdurmada keçmiş Sovet İttifaqının enerji sektoruna prioritet kimi baxdığı heç kimə sirr deyil. Daha dəqiq desək, Ermənistan, Ukrayna, Moldova və Orta Asiya respublikalarının "Qərb tərəfdaşları" Rusiya ilə enerji əməkdaşlığını pozmaq kimi çox spesifik bir vəzifə ilə üzləşirlər". Bu fikirlər "Sputnik Armenia" portalında yer alıb.
Nəşr iddia edir ki, "enerji müharibəsi" tam gücü ilə davam edir: "Bəzi yerlərdə Qərb Ukrayna və Moldovada olduğu kimi keçmiş enerji tərəfdaşlarını Rusiyadan qoparmağa müvəffəq olur, digər yerlərdə isə Qazaxıstan və Ermənistanda olduğu kimi proses hələ də həyata keçirilmə mərhələsindədir. Bu halda, biz Ermənistanla maraqlanırıq. Beləliklə... Əvvəlcə, X sosial şəbəkəsindəki paylaşımında ABŞ və Ermənistan arasında nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdiyini elan edən ABŞ prezidenti Donald Trampın son açıqlamasına müraciət edək. Ermənistanın enerji bazarı ilə bağlı mövcud vəziyyəti nəzərə alaraq qeyd etmək lazımdır ki, son illərdə Ermənistan Respublikasının enerji siyasəti həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə qızğın müzakirə mövzusuna çevrilib. Bu fonda ilkin nəticələr məyusedicidir: nüfuzlu analitiklərin fikrincə, Ermənistan hakimiyyəti Rusiya ilə kollektiv Qərb arasında enerji qarşıdurmasına girməklə ölkənin təhlükəsizliyini və müstəqilliyini gücləndirmək əvəzinə, ölkəni tədricən təhlükəli geosiyasi enerji layihələrinə cəlb edir ki, bu da uzunmüddətli perspektivdə onun suverenliyini zəiflədir və xarici ölkələrdən - ilk növbədə ABŞ, Türkiyə və Azərbaycandan asılılığını artırır. Xatırladaq ki, Ermənistanın yeganə atom elektrik stansiyası olan Metsamor şəhərində Sovet dövründə tikilmiş bu stansiya ölkədə əsas elektrik enerjisi mənbəyi olaraq qalır və ölkədəki bütün elektrik enerjisi istehsalının təxminən 30-40%-ni təşkil edir.
2023-cü ilin dekabr ayında Ermənistan və Rusiya arasında "Metsamor" Atom Elektrik Stansiyasının modernləşdirilməsi və ömrünün 2036-cı ilə qədər uzadılması ilə bağlı müqavilə imzalanmışdı və bu layihə üzrə işlərin 2026-cı ildə başa çatması gözlənilirdi. Lakin eyni zamanda, Ermənistan rəhbərliyi ABŞ-la kiçik modul reaktorlara əsaslanan yeni nüvə elektrik stansiyasının tikintisi perspektivi ilə bağlı fəal danışıqlara başladı. Bu, ABŞ-ın inkişaf etməkdə olan enerji sistemlərinə malik ölkələr üçün "təhlükəsiz" və "səmərəli" kimi təqdim etdiyi Amerika texnoloji həlləridir. İrəvan və Vaşinqton arasında sözdə "123 Sazişi" (dinc nüvə əməkdaşlığı) üzrə danışıqlar strateji dialoq çərçivəsində 2024-cü ilin payızında başlayıb və 8 avqust 2025-ci ildə anlaşma memorandumu imzalanıb. Bu memoranduma əsasən, tərəflər (ABŞ və Ermənistan) kiçik modul reaktorlar da daxil olmaqla, mülki nüvə enerjisi sahəsində, eləcə də Ermənistanın enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlıq etmək niyyətindədirlər. Bu, tamamilə normal bir proses kimi görünə bilər, amma ABŞ ilə Ermənistan arasında "nüvə əməkdaşlığı"nın səbəb-nəticə nüanslarına bir az daha dərindən baxdıqda, mənfi bir mənzərə ortaya çıxır. Bu siyasətin tənqidi ondan ibarətdir ki, o, enerji sektorunu şaxələndirməkdənsə, Ermənistanı nüvə sektorunda Rusiya ilə ənənəvi əməkdaşlıq zonasından - real yanacaq təchizatına və fəaliyyətdə olan nüvə elektrik stansiyası üçün texniki dəstəyə əsaslanan əməkdaşlıqdan kənarlaşdırır.
ABŞ tərəfindən təklif edilən kiçik modul reaktorların hələ geniş istifadə olunmadığını və hələ də texniki sertifikatlaşdırma mərhələsində olduğunu, sertifikatlaşdırma prosesinin yalnız 2030-cu ildən sonra başa çatacağı gözlənilir. Nüvə enerjisi üzrə mütəxəssislər qeyd edirlər ki, bu texnologiyalar ABŞ üçün yeni olsa da (yeri gəlmişkən, Rusiya uzun müddətdir ki, kiçik nüvə elektrik stansiyaları istehsal edir), ciddi ekoloji və əməliyyat riskləri ilə üzləşir, çünki onlar amerikalılar tərəfindən, xüsusən də Ermənistan kimi seysmik cəhətdən aktiv zonalarda kifayət qədər sınaqdan keçirilməyib. Bu günə qədər potensial qəzaların və radiasiya tullantılarının idarə olunması ilə bağlı qızğın müzakirələr davam edir. Və lazımi infrastrukturu olmayan bir ölkədə nüvə tullantılarının necə utilizasiya ediləcəyi hələ də məlum deyil. Ermənistan və ABŞ arasında nüvə əməkdaşlığının məqsədlərinə dair siyasi qiymətləndirmələr bu prosesi Ermənistanın enerji sisteminin ABŞ-ın xeyrinə Rusiyadan ayrılması və respublikanın Türkiyə və Azərbaycandan tam enerji asılılığı perspektivi kimi müəyyən edir. Bir daha qeyd edək ki, enerji çoxdan sırf texniki sahə olmaqdan çıxıb: o, dünyanın əsas siyasi mərkəzləri arasında qarşıdurmada əsas elementə çevrilib. Vəziyyətin ciddiliyini anlamaq üçün qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan hakimiyyəti artıq TRIPP (kimi tanınan Amerika təşəbbüsünün bir hissəsi olaraq Ermənistan və Azərbaycanın enerji sistemlərinin inteqrasiyasına razılıq verib. Bakı ilə enerji birliyinin ABŞ tərəfindən Cənubi Qafqazdan keçən transkontinental nəqliyyat və enerji dəhlizinin bir hissəsi olacağı elan edilib. Şəbəkə idarəetməsinin və istismarının ötürülməsi, elektrik enerjisi ticarəti və enerji axınlarının yenidən bölüşdürülməsi, Bakının Ermənistanın vacib infrastrukturu üzərində strateji təsir qazanmasına şərait yaradır".
Ramil QULİYEV
