Son günlər Donald Trampın Amerika gəmilərindən ibarət "böyük bir armada"nın İran sahillərinə yaxınlaşması ilə bağlı açıqlamaları və günbəgün artan təhdidləri fonunda əsas regional oyunçular gözlənilməz bir addım atdılar. Bir neçə ölkə İrana qarşı mümkün hücumlar üçün hava məkanını açıq şəkildə təqdim etməkdən imtina etdi. Bu isə ABŞ-ın, təhdidlərini davam etdirsə də, hücum planını həyata keçirməsində tərəddüdlərə yol açdı.
Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin, demək olar ki, eyni vaxtda verdiyi açıqlamalar, eləcə də Türkiyə, Azərbaycan, Qətər və İraqın əvvəllər ifadə etdiyi mövqelər qeyri-adi bir konsensusun ortaya çıxdığını göstərir. Bu ölkələr, o cümlədən ənənəvi Vaşinqton müttəfiqləri, ərazilərinin, hava məkanlarının və dəniz məkanlarının İrana qarşı müharibədə istifadə olunmayacağını açıq şəkildə bildiriblər.
Bu imtina İranyönlü mövqe deyil, sərt praqmatik hesablamadır. Məlumata görə, Tehran region ölkələrini əvvəlcədən xəbərdar edib ki, ABŞ-ın hücumu halında onların ərazisindəki Amerika bazalarına qisas zərbələri endiriləcək. Beləliklə, hava məkanını zərbələr üçün açmaq avtomatik olaraq bu ölkələri İranın qisas hədəfinə çevirir.
ABŞ-ın ənənəvi tərəfdaşları olan Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ ərazilərinə birbaşa hücumdan yayınmaq və investisiya cəlbediciliyini qorumaq üçün hava məkanlarından istifadəni açıq şəkildə qadağan ediblər.
Türkiyə və Azərbaycan regional sabitliyə ehtiyac olduğunu və sərhədləri yaxınlığında təhlükəsizlik və iqtisadi layihələri təhdid edə biləcək eskalasiyanın qarşısını almaq istəyini əsas gətirərək müharibəyə qarşı çıxıblar.
Qətər üçün ərazilərindəki ən böyük Amerika bazasının təhlükəsizliyini, ən azı ölkəsinin təhlükəsizliyi baxımından təmin etmək vacibdir.
Eyni zamanda, bu məsələdə iqtisadi amillər də rol oynayır. Dubay hava mərkəzi qlobal logistika üçün vacibdir, buna görə də BƏƏ təhlükəsiz biznes və nəqliyyat mərkəzi statusunu qorumağın strateji prioritet olaraq qaldığını açıq şəkildə bildirib. “Qapı ağzında” müharibə isə region iqtisadiyyatları üçün ən pis ssenaridir.
Diplomatiya uğursuz olarsa və münaqişə hərbi mərhələyə keçərsə, ekspertlər Qafqaz və Orta Asiyaya təsir edəcək iki əsas ssenarini nəzərdən keçirir. Birincisi məhdud dəqiq zərbələrdir. Analitiklərin fikrincə, ABŞ, 2025-ci ilin yayında olduğu kimi, İranın nüvə obyektlərinə əsasən ABŞ və Avropadan uzaqmənzilli təyyarələr tərəfindən zərbələr endirilməsi təcrübəsini təkrarlamağa cəhd edə bilər. Daha sonra müttəfiqləri və Amerika bazalarını cavab zərbəsindən qorumaq üçün raketdən müdafiə sistemləri və qırıcı təyyarələrdən istifadə ediləcək. Hava məkanının bağlanması bu ssenarini çətinləşdirir, lakin aradan qaldırmır, logistik təsirini isə əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq.
Daha təhlükəli ikinci ssenari isə tammiqyaslı müharibədir. Bölgədə yerləşən təyyarələrdən istifadə edərək İrana kütləvi zərbələr, demək olar ki, qaçılmaz olaraq tammiqyaslı münaqişəyə səbəb olacaq. İranın cavabı isə, özünün də ifadə etdiyi kimi, dərhal və ağrılı olacaq. Buraya Qətərdəki (Əl-Udeyd), BƏƏ-də və digər ölkələrdəki Amerika bazalarına raket və dron hücumları da daxildir. Üstəlik, Livandan Yəmənə qədər Yaxın Şərqdə strateji hədəflərə hücumlarla proksi qüvvələrin aktivləşməsi də qaçılmazdır. Digər tərəfdən, müharibə halında İranın, hələ aylar əvvəl dediyi kimi, Hörmüz boğazını bağlamaq təhdidləri yenidən gündəmə gələcək ki, bu da qlobal neft ticarəti üçün vacib arteriyanın tıxanması kimi dünyada iqtisadi şoka səbəb olacaq. Eləcə də Körfəz dövlətlərinin neft infrastrukturuna zərbələrin endirilməsi ehtimalı yüksəkdir. Belə bir xaosda, Qafqazdakı sərhədlər də daxil olmaqla, istənilən ölkənin sərhədləri artan qeyri-sabitlik, təhlükəsizlik risqləri və yeni miqrasiya dalğaları zonasına çevrilir.
Beləliklə, region ölkələri arasındakı bu konsensus Vaşinqton üçün ciddi əməliyyat problemi yaradır, hazırladığı hərbi ssenarinin dəyərini və risqlərini kəskin şəkildə artırır. Belə görünür ki, "armada" İran sahillərində qalsa da, Ağ Ev güc tətbiqi üçün yeni variantları nəzərdən keçirir.
SAMİRƏ
