İran müharibəsinin davam etdiyi bir dövrdə Donald Trump administrasiyasının Rusiya nefti ilə bağlı qərarları beynəlxalq siyasətdə diqqət mərkəzinə çevrilib. Rusiyaya tətbiq olunan bəzi məhdudiyyətlərin müvəqqəti yumşaldılması, müəyyən gəmilərin sanksiyalardan azad edilməsi və Kuba istiqamətində neftin “humanitar yardım” adı altında göndərilməsinə icazə verilməsi ilk baxışdan sırf iqtisadi və ya humanitar addım kimi görünə bilər. Lakin bu qərarların zamanlaması və seçilmiş tərəfdaşlar onların daha geniş geosiyasi kontekstdə qiymətləndirilməsini zəruri edir.
Əgər həqiqətən məqsəd humanitar dəstək idisə, Birləşmiş Statuslar bunu birbaşa özü də həyata keçirə bilərdi. Alternativ olaraq Venezuela kimi enerji resurslarına malik ölkələrlə əməkdaşlıq variantı da mövcud idi. Bu baxımdan məhz Rusiya neftinin seçilməsi təsadüfi deyil və müəyyən siyasi mesaj daşıyır. Bu, bir tərəfdən Rusiya ilə kanalların açıq saxlanılması, digər tərəfdən isə dolayı diplomatik siqnal kimi şərh oluna bilər.
Bu kontekstdə əsas sual yaranır: Tramp administrasiyası Ukraine və Rusiya ilə bağlı siyasətini köklü şəkildə dəyişərək NATO və Avropa ölkələrinin maraqlarına zidd addımlar ata bilərmi?
Bu gözlənti nəzəri baxımdan maraqlı görünsə də, ABŞ-ın siyasi sistemi belə kəskin dönüşləri xeyli çətinləşdirir. ABŞ-da xarici siyasət yalnız prezidentin iradəsi ilə müəyyən olunmur. ABŞ Kanqresi, Pentagon və kəşfiyyat strukturları uzun illərdir Rusiyanı əsas geosiyasi rəqiblərdən biri kimi qiymətləndirir. Bu institusional yanaşma, xüsusilə Soyuq Müharibə dövründən formalaşaraq bu günə qədər davam edib.
Bundan əlavə, NATO çərçivəsində qurulmuş kollektiv təhlükəsizlik sistemi ABŞ-ın Avropa ilə strateji bağlılığını möhkəmləndirir. ABŞ-ın Ukrayna və Avropanın maraqlarına zidd olaraq Rusiya ilə açıq müttəfiqlik sazişi imzalaması həm daxildə, həm də beynəlxalq müstəvidə ciddi siyasi müqavimətlə qarşılaşar. Bu, təkcə siyasi deyil, həm də hərbi-strateji balansın pozulması demək olardı.
Bununla belə, siyasətin tonunun dəyişməsi və prioritetlərin yenidən müəyyənləşdirilməsi daha real görünür. Trampın əvvəlki çıxışlarında da müşahidə olunduğu kimi, o, Avropa ölkələrini daha çox məsuliyyət daşımağa çağırır və ABŞ-ın qlobal yükünü azaltmaq ideyasını irəli sürür. Bu yanaşma çərçivəsində ABŞ Ukraynaya dəstəyi məhdudlaşdıra, Rusiyaya qarşı bəzi sanksiyaları yumşalda və ya Avropaya daha sərt mesajlar verə bilər. Bu isə tam ittifaq dəyişikliyi deyil, daha çox təzyiq və balans siyasətidir.
Digər mühüm məqam isə enerji diplomatiyasıdır. Qlobal enerji bazarı geosiyasi alət kimi tez-tez istifadə olunur. Rusiya neftinin Kubaya yönləndirilməsi kimi addımlar bir tərəfdən iqtisadi, digər tərəfdən isə siyasi təsir mexanizmi rolunu oynayır. Bu cür addımlar vasitəsilə tərəflər birbaşa deyil, dolayı yollarla mesaj mübadiləsi aparır, müəyyən güzəştlərin siqnallarını verir və danışıqlar üçün zəmin hazırlayır.
Bununla yanaşı, ABŞ və Rusiya arasında dərin etimad problemi qalmaqdadır. Ukrayna müharibəsi, sanksiyalar rejimi və müxtəlif regional münaqişələr bu iki ölkə arasında strateji ziddiyyətləri davamlı edir. Bu səbəbdən, ayrı-ayrı jestlər və ya taktiki addımlar uzunmüddətli strateji ittifaqa çevrilmək üçün kifayət etmir.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın Rusiya ilə açıq müttəfiqə çevrilməsi ehtimalı olduqca aşağıdır. Lakin müəyyən dövrlərdə siyasətin yumşaldılması, prioritetlərin dəyişməsi və ya Avropa ilə münasibətlərdə gərginliyin artırılması tamamilə mümkündür. Burada əsas fərq ondan ibarətdir ki, taktiki yaxınlaşma ilə strateji ittifaq eyni anlayışlar deyil. Mövcud vəziyyət daha çox çevik diplomatiya, güc balansı və çoxşaxəli geosiyasi oyun kimi qiymətləndirilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
