Əli Orucov: "İranın NPT-dən çıxması daha çox siyasi məna kəsb edəcək"
İran parlamentində "Nüvə Silahının Yayılmaması Müqaviləsi"dən (NPT) çıxmaq məsələsi müzakirəyə çıxarılıb. Millət vəkili Malik Şəriəti bildirib ki, bununla bağlı təcili qanun layihəsi təqdim olunub. Layihə İranın “nüvə hüquqlarını qorumaq” məqsədi daşıyır. O, Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik-ni (AEBA) öhdəliklərini yerinə yetirməməkdə və İranın dinc nüvə fəaliyyətlərini dəstəkləməməkdə ittiham edib. Şəriətiyə görə, Agentlik faktiki olaraq funksionallığını itirib.
İndiki şərairdə İranın NPT-dən çıxması ona nə qazandıra bilər?
İranın "Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi"dən çıxması ona bəzi qısamüddətli siyasi və strateji üstünlüklər verə bilər, amma eyni zamanda ciddi risklər də yaradar.
Belə bir addım ilk növbədə ölkəyə nüvə proqramı üzərində daha az beynəlxalq nəzarət imkanı qazandırar. Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin yoxlamaları və məhdudiyyətləri azalacağı üçün İran nüvə fəaliyyətlərini daha sərbəst şəkildə inkişaf etdirə bilər. Bu, rəsmi olaraq nüvə silahı hazırlamaq demək olmasa da, texniki baxımdan belə potensiala daha da yaxınlaşmaq imkanı yaradar və bu da çəkindirici faktor kimi istifadə oluna bilər.
Daxili siyasətdə də bu addım hakimiyyət üçün “milli suverenliyin qorunması” kimi təqdim oluna bilər. Malik Şəriəti kimi siyasətçilərin vurğuladığı “nüvə hüquqları” mövzusu cəmiyyətdə dəstək toplamaq və xarici təzyiqlərə qarşı birlik görüntüsü yaratmaq baxımından faydalı ola bilər.
Bununla yanaşı, İran beynəlxalq danışıqlarda daha sərt mövqe tuta bilər. NPT-dən çıxmaq bir növ təzyiq alətinə çevrilərək digər ölkələri güzəştlərə məcbur etməyə hesablanmış addım kimi istifadə oluna bilər.
Amma bu “qazanclar” əsasən siyasi və taktiki xarakter daşıyır. Reallıqda belə bir qərar sanksiyaların daha da sərtləşməsi, iqtisadi təcrid, investisiya azalması və regional gərginliyin artması kimi ciddi mənfi nəticələr də doğuracaq. Bu səbəbdən İran üçün bu addım daha çox riskli strateji seçim kimi qiymətləndirilir, nəinki açıq və uzunmüddətli iqtisadi və ya siyasi qazanc.
Politoloq Əli Orucov bununla bağlı “Bakı-Xəbər” nəşrinə açıqlamasında bildirib ki, İran ətrafında cərəyan edən proseslər ciddi narahatlıqlar doğurur: "Bu narahatlıq təkcə teokratik və repressiv rejimin yaratdığı qlobal enerji zəncirinin qırılması və müharibə arealını geniş coğrafiyaya yaymaq cəhdləri ilə məhdudlaşmır. Paralel olaraq ABŞ-İsrail koalisiyasının beynəlxalq hüquq normalarını heçə sayması, Vaşinqtonun dünya iqtisadiyyatını total nəzarətə götürmək məqsədləri də diqqət çəkir. D. Tramp bunu gizlətmir. Ağ Ev rəhbərinin yürütdüyü ekspansionist siyasət, gücün hüquqi normaya çevrilməsi kütləvi qırğın silahlarının, nüvə potensialının tətbiqi risklərini, yaxud onun əldə edilməsi istəklərini artırır.
Dövlətlər öz təhlükəsizliyini qorumaq, nüfuzunu və təsirini artırmaq üçün nüvə silahından vacib faktor kimi istifadəyə daha çox maraq göstərirlər. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin keçmiş rəhbəri Baradey xəbərdarlıq edib ki, hazırda 40 dövlət nüvə silahı əldə etməyə çox yaxındır. Bu cür təhdidləri nəzərə alaraq dünya ictimaiyyəti nüvə silahının yayılmaması barədə razılığa gəlib və 170 dövlət sənədi imzalayıb. İran da bu sənədə qoşulub.
Lakin regionda son dövrlər dağıdıcı fəaliyyəti və hegemon hərbi-siyasi güc olmaq istiqamətində praktik addımlar atan İsrail nüvə silahının yayılmaması müqaviləsinə indiyədək qoşulmayıb. Bu, həm pis nümunədir, həm də balansın ciddi şəkildə pozulması deməkdir. Tehran rejimi həmişə bəyan edib ki, nüvədən yalnız dinc məqsədlər üçün istifadə ediləcək. Qətlə yetirilən ali dini lider Xameneinin də nüvə silahını haram sayan fətvası vardı.
Lakin İsrail-ABŞ koalisiyasının İrana hücumu Tehran üçün nüvə silahı məsələsini aktuallaşdırıb. Deyilənə görə, İranın əlində 500 kq 60 faiz zənginləşdirilmiş uran var. Deməli, İranın nüvə silahı əldə etməsi üçün daha 30 faiz zənginləşdirmə tələb olunur. Hücumlar zamanı İranın nüvə obyektlərinin məhv edildiyini və ya ciddi zərər gördüyünü nəzərə alsaq, Tehran müqavilədən çıxsa belə, nüvə silahı əldə etməsi yaxın onillikdə mümkün görünmür.
Ona görə də düşünürəm ki, NPT-dən çıxmaq daha çox siyasi məna kəsb edəcək və özünü müdafiə instinktinin bir forması olmaqdan uzağa getməyəcək".
Dəniz NƏSİRLİ
