Yasin Şirinov: "İnkişaf görünür, amma onun dayanıqlığını təmin edən audit görünmür"
Qlobal iqtisadi sistemin mürəkkəbləşdiyi, maliyyə axınlarının sürətləndiyi müasir dövrdə şəffaflıq və hesabatlılıq artıq seçim deyil, zərurətə çevrilmişdir. Bu zərurətin təmin olunmasında audit institutu iqtisadi təhlükəsizliyin əsas sütunlarından biri kimi çıxış edir. Azərbaycanda isə audit sistemi son onilliklərdə sadə nəzarət mexanizmindən strateji idarəetmə alətinə transformasiya edərək keyfiyyətcə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Bu inkişafın mərkəzində Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası dayanır.
Uyğunluq mərhələsi: nəzarətdən başlanğıc
Auditin inkişafının ilkin mərhələsi daha çox formal xarakter daşıyırdı. Bu dövrdə əsas məqsəd müəssisələrin maliyyə fəaliyyətinin qanunvericiliyə uyğunluğunu yoxlamaq idi. Audit, faktiki olaraq, post-faktum nəzarət funksiyasını yerinə yetirir, maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü təsdiqləməklə kifayətlənirdi.
Keçid iqtisadiyyatına malik ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da auditin bu mərhələsi iqtisadi sistemin formalaşması ilə paralel inkişaf etdi. Sahibkarlar auditə daha çox məcburi prosedur kimi yanaşır, onun strateji əhəmiyyətini tam dərk etmirdilər.
Transformasiya: şəffaflıqdan keyfiyyətə doğru
Lakin iqtisadiyyat inkişaf etdikcə auditə münasibət də dəyişdi. Xüsusilə Prezident İlham Əliyev tərəfindən müəyyən edilən iqtisadi inkişaf strategiyası audit sahəsində də köklü dönüş yaratdı.
Dövlət səviyyəsində həyata keçirilən islahatlar nəticəsində audit xidmətlərinin keyfiyyətinə nəzarət gücləndirildi, beynəlxalq audit standartlarının tətbiqi genişləndi və kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizə sistemli xarakter aldı.
Bu mərhələdə Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası yalnız tənzimləyici qurum kimi deyil, həm də metodoloji və institusional inkişafın aparıcı qüvvəsi kimi çıxış etdi. Audit bazarında sağlam rəqabət mühiti formalaşmağa başladı, dempinq və qeyri-peşəkar yanaşmalara qarşı mübarizə gücləndirildi.
Analitik dərinlik və ekspert baxışı
İqtisadi artım çox zaman rəqəmlərlə ölçülür — ÜDM-in yüksəlməsi, investisiyaların artması, yeni layihələrin çoxalması ilə. Lakin əsas sual çox vaxt cavabsız qalır: bu rəqəmlər nə dərəcədə etibarlıdır? Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, audit və nəzarət mexanizmləri zəif olan iqtisadiyyatlarda artım göstəriciləri real vəziyyəti tam əks etdirmir. Dünya Bankı məlumatına görə, belə ölkələrdə dövlət vəsaitlərinin 20–30%-i səmərəsiz və ya qeyri-şəffaf istifadə olunur. Bu isə inkişafın statistik deyil, institusional əsaslara söykənməli olduğunu göstərir.
Audit yalnız maliyyə hesabatlarının yoxlanılması deyil, o, şəffaflığın, hesabatlılığın və effektiv idarəetmənin təminatıdır. Beynəlxalq Audit və Təminat Standartları Şurası tərəfindən müəyyən edilən prinsiplərə uyğun olaraq audit maliyyə məlumatlarının doğruluğunu təsdiqləyir, riskləri üzə çıxarır və qərarvermə prosesini daha etibarlı edir. Təsadüfi deyil ki, PwC-nin qlobal araşdırmasına görə, şirkətlərin 47%-i son illərdə iqtisadi cinayət və ya fırıldaqçılıq halları ilə qarşılaşıb, bu isə auditin praktiki əhəmiyyətini açıq şəkildə göstərir.
Dayanıqlı inkişaf yalnız artım deyil, həm də sabitlik və etimaddır. Beynəlxalq Valyuta Fondu vurğulayır ki, şəffaflıq və güclü nəzarət institutları olan ölkələr iqtisadi şoklara daha davamlıdır. Transparency International-ın məlumatları isə göstərir ki, daha şəffaf iqtisadiyyatlar daha çox investisiya cəlb edir. Eyni zamanda, Association of Certified Fraud Examiners-ə görə, təşkilatlar hər il gəlirlərinin orta hesabla 5%-ni fırıldaqçılıq nəticəsində itirir, effektiv audit isə bu itkilərin qarşısını almağın əsas vasitəsidir.
Tarix də bunu təsdiqləyir. Enron qalmaqalı audit və nəzarət mexanizmlərinin zəifliyinin milyardlarla dollar itkiyə və bazar etimadının sarsılmasına səbəb ola biləcəyini göstərdi. Bu hadisədən sonra qlobal audit standartlarının sərtləşdirilməsi təsadüfi deyildi. Çünki etibarlı iqtisadiyyatın əsasında etibarlı nəzarət dayanır.
Bu gün rəqəmsal iqtisadiyyat auditin rolunu daha da artırır. Deloitte-in araşdırmalarına görə, müasir audit artıq süni intellekt, məlumat analitikası və real vaxt monitorinqi kimi alətlərdən istifadə edir. Bu isə auditin yalnız keçmişi yoxlayan deyil, həm də gələcək riskləri proqnozlaşdıran mexanizmə çevrildiyini göstərir.
Yəni iqtisadiyyatın gücü onun böyüklüyü ilə deyil, etibarlılığı ilə ölçülür. Rəqəmlər artımı göstərə bilər, lakin yalnız audit həmin artımın nə qədər real və davamlı olduğunu müəyyən edir. Güclü audit sistemi olan iqtisadiyyatlar daha sabit, daha şəffaf və daha cəlbedicidir.
Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının üzvü, "Azəri Audit Servis" MMC-nin auditoru Yasin Şirinovun fikrincə, inkişaf görünür, amma onun dayanıqlığını təmin edən audit görünmür. Məhz bu səbəbdən audit iqtisadiyyatın ən vacib — görünməyən sütunudur".
Müasir mərhələ: strateji tərəfdaşlıq və rəqəmsal transformasiya
Bu gün audit tamamilə yeni bir mərhələyə daxil olmuşdur. Auditor artıq yalnız yoxlayan deyil, biznesin inkişaf trayektoriyasını müəyyənləşdirən strateji tərəfdaşdır.
Müasir auditor riskləri qabaqlayıcı şəkildə təhlil edir, biznes proseslərini optimallaşdırır və idarəetmə qərarlarının qəbulunda iştirak edir.
Rəqəmsallaşma bu transformasiyanı daha da sürətləndirir. Süni intellekt, böyük verilənlər və avtomatlaşdırılmış audit sistemləri sayəsində məlumatların təhlili sürətlənmiş, səhv ehtimalı azalmış və şəffaflıq səviyyəsi yüksəlmişdir.
Bu isə auditin klassik çərçivələrini aşaraq innovativ idarəetmə alətinə çevrildiyini göstərir.
Etimad - inkişafın əsas kapitalı
Auditin ən böyük nəticəsi isə ictimai etimadın formalaşmasıdır. Etibarlı audit sistemi investorların qərarvermə prosesini asanlaşdırır, sahibkarların maliyyə risklərini azaldır və dövlətin iqtisadi siyasətinin effektivliyini artırır.
Məhz bu baxımdan Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası tərəfindən həyata keçirilən siyasət Azərbaycanda auditə olan etimadın möhkəmlənməsinə ciddi töhfə vermişdir.
Gələcəyə baxış
Auditin inkişaf yolu uyğunluqdan başlayaraq strateji tərəfdaşlığa qədər uzanan dinamik və ardıcıl təkamül prosesidir. Azərbaycanda bu proses dövlət siyasəti, institusional inkişaf və beynəlxalq təcrübənin sintezi nəticəsində uğurla reallaşıb.
Bu gün audit artıq sadəcə nəzarət vasitəsi deyil, o həm də iqtisadi inkişafın istiqamətverici qüvvəsidir. Sabah isə daha rəqəmsal, daha çevik və daha ağıllı audit sistemi formalaşacaq. Bu sistem biznesi yalnız müşahidə etməyəcək, onu həm də yönləndirəcək.
Auditin gələcəyi etimadın, şəffaflığın və dayanıqlı inkişafın gələcəyidir.
Akif NƏSİRLİ
Yazı Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının keçirdiyi müsabiqəyə təqdim etmək üçün dərc olunur.
