(“Xalq rəssamı”, “Xalq artisti”, “Əməkdar artist”, “Əməkdar rəssam”, “Əməkdar müəllim”, “Əməkdar elm xadimi” və s.)
“Fəxri adların istifadəsi qadağandır. Əgər sultan və ya kimlə danışılırsa, yalnız onun adı çəkilməlidir.” Çingiz xanın Yasası (Qanunu) Maddə 25
Azərbaycan Respublikası dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra cəmiyyətin inkişafına mane olan sovet rejimindən qalma çoxlu sayda neqativ hallar aradan qaldırılmışdır. Lakin bəzi sahələrdə bu cür halların qalması hazrda haqlı narazılıqlar doğrur. “Xalq rəssamı”, “Xalq artisti”, “Əməkdar artist”, “Əməkdar rəssam”, “Əməkdar müəllim”, “Əməkdar elm xadimi” və s. bu kimi adlar cəmiyyətdə haqlı narazalıq doğurur. Bu fəxri adların sovet dövrünün qalığı olması, bu adların verilməsində proteksiyanın və digər neqativ halların olmasına aid KİV-lərdə çoxlu sayda faktlara rast gəlinir. Hətta bu adların verilməsidə əsas səlahiyyətlərə sahib olmuş sabiq mədəniyyət naziri keçən il verdiyi müsahibələrinin birində qeyd edib ki, “vaxt gələcək bu adlar ləğv ediləcək. Onlar sovet dövrünün qalığıdır” (lent.az 17 iyun 2025).
Keçmiş sovet respublikalarından başqa dünyanın heç bir ölkəsində qeyd olunan bu titullar yoxur. Sual oluna bilər ki, bu titulların qalması nəyə mane olur, nəyə görə cəmiyyətdə narazılıq doğurur?
Uzun illər təhsil və elm sahəsində çalışdığımıza görə bu məqalədə həmin titulların təhsil və elm sahəsində yaratdığı haqsızlıqlar barədə oxuculara məlumat verməyi lazım bilirik.
Azərbaycan Respublikasında mövcud olan ictimai rəydə elmi dərəcədən daha çox elmi adlara daha hörmətlə yanaşılması bir faktdır. Yəni, məsələn tarix üzrə fəlsəfə doktoru, tarix üzrə elmlər dokroru elmi dərəcələrinə nisbətən dosent, xüsusilə də professor elmi adlarına daha hörmətlə yanaşılır. “Elmi adlar verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə”ni (11 iyun 2019) (https://president.az/az/articles/view/33499) diqqətlə nəzərdən keçirdikdə elmi dərəcələrin yox (çünki titullular bunu almaqdan azad ediliblər), elmi adların verilməsində bəzi xoşagəlməz məqamları üzə çıxarmaq olar.
Bu sahədə üzün müddət çalışıb, öz zəhməti ilə elmi dərəcə, elmi adlar almış şəxslərin əksəriyyəti elmi adların verilməsində əsasnamədə mövcud olan bu çatışmazlıqdan, ayrı-seçkiliklərdən narazıdır. Çünki onlar üzün müddət tədqiqatlar apararaq, AAK-ın tələblərinə uyğun olaraq kitablar, monoqrafiyalar yazaraq, müxtəlif reytinqli jurnallarda, konfrans materiallarında məqalələr dərc etdirərək dissertasiyalar müdafiə edərək elmi dərəcə aldıqdan sonra elmi adlar alırlar. Lakin qeyd olunan titulu olanlar və ya vəzifəli şəxslər bunu etmədən onlara elmi adlar təqdim olunur. Bu çatışmazlıqları əyani şəkildə görmək üçün Əsasnamədəki bəzi maddələrə fikir verək:
2.6. Dosent elmi adı elmi-pedaqoji fəaliyyətə görə müsabiqə yolu ilə və ya təyinatla ali təhsil müəssisələrində rektor, elm və ya tədris işləri üzrə prorektor, dekan, kafedra (departament, mərkəz) müdiri və ya dosent vəzifəsini tutan, mədəniyyət, incəsənət və ya memarlıq sahəsində əhəmiyyətli nailiyyətlər əldə etmiş (xalq artisti, xalq rəssamı, əməkdar incəsənət xadimi, əməkdar artist, əməkdar rəssam, əməkdar memar, əməkdar mədəniyyət işçisi olan və ya uyğun sahələr üzrə respublika və ya beynəlxalq miqyaslı müsabiqə, sərgi, festival, baxış və mükafatların laureatı və ya qalibi olan, yaxud onları hazırlayan), lakin elmi dərəcəsi olmayan iddiaçılara aşağıdakı tələblər ödənildiyi halda verilir
3.12. Professor elmi adı elmi-pedaqoji fəaliyyətə görə müsabiqə yolu ilə və ya təyinatla ali təhsil müəssisələrində rektor, elm və ya tədris işləri üzrə prorektor, dekan, kafedra (departament, mərkəz) müdiri və ya professor vəzifəsini tutan, mədəniyyət, incəsənət və ya memarlıq sahəsində əhəmiyyətli nailiyyətlər əldə etmiş (xalq artisti, xalq rəssamı, əməkdar incəsənət xadimi, əməkdar memar), lakin elmi dərəcəsi olmayan, dosent elmi adı almış iddiaçılara aşağıdakı tələblər ödənildiyi halda verilir.
Bu maddələrdə olan qeyd olunan ya dosent, ya professor vəzifəsi tutan cümlələri o deməkdir ki, həmin şəxslər müəssisə rəhbərinin əmri ilə həmin vəzifələrə təyin olunur. Bunlara dosent əvəzi və ya professor əvəzi deyilir. Dioplomsuz dosent vəzifəsində 2 il, professor vəzifəsidə 1 il qüsusrsuz işlədikdən sonra müəssisə rəhbərinin verdiyi müsbət xasiyyətnamə və təqdimatı ilə sənədlər Ali Attestasiya Komissiyasına göndərilir. Bundan sonra onlara elmi adlara uyğun sertifikat təqdim edilir.
Bu maddələrdən aydın olur ki, hər hansı elmi dərəcəsi olmayan bir şəxs ali məktəbdə yüksək vəzifələrə təyin olunarlarsa və ya xalq artisti, xalq rəssamı, əməkdar incəsənət xadimi, əməkdar memar və s. titullara malik olarsa elmi dərəcəsi olmdan əvvəl dosent, bir qədər sonra həmin dosent adına istinad edərək professor elmi adıni ala bilər. Məhz burada , yəni Əsasnamədə əsil elm adamları ilə vəzifyə, titullara görə elmi adlar alanların fərqi görünsə də cəmiyyətdə bu görünmür və geniş ictimaiyyətin bundan xəbəri olmur. Özü də əsil elm adamları yox, müxtəlif telekanallara çıxmaq imkanı olan bu cür “professorlar” bu addan özlərini reklam etmək üçün gen bol istifadə edir, təvazökarlıqdan uzaq olsa da tez-tez bu adı təkrarlamaqda çəkinmirlər.
Deməli gələcəkdə cəmiyyətin inkişafına mane olan sovet dövründən qalmış bu kimi çatışmazlıqları aradan qaldırmaq üçün köklü islahatlara, ilk növbədə isə” Elmi adlar verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə”yə ciddi dəyişiklər edilməlidir. Əsasənamədə elmi dərəcəsi olmayan şəxslərə elmi adların verilməsi qadağan olunalıdır.
Bu addımları atmaq üçün Türk xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının tarixində mövcud olmuş müsbət nümunələrdən istifadə olunmalıdır. Belə nümunələrdən biri, Çingiz xanın 1206-cı ildə Qaraqorum qurultayında Ali xaqanlığın rəhbəri təyin olunandan sonra 38 milyon kv. km ərazini, başqa sözlə yer kürəsinin quru hissəsinin1/4 -ni və əhalisinin isə 1/3-ni, təqribən 160 milyon nəfəri əhatə edən böyük bir dövlət yaratmış, Çıngiz xan “Yeke Ulus”, “Yeke dövlət” adlandırdığı dövlətin Yasasıdır . Çingiz xanın Yasasında (Qanunu) müasir dövrdə nümunə üçün götürülməsi mümkün olan bir sıra maddələr var. Bunlar aşağıdakılardır:
Maddə 19. “Bütün dinlərə sayqı göstəriləcəkdir. Onların arasında heç bir fərq olmayacaqdır. Çingiz Xan bütün bu əmrləri Allaha inanmaq üçün verir.”
Maddə 24. Çingiz Xan pis və əxlaqsız nitqi qadağan etdi. Hər şeyin əxlaqlı olmasını əmr etdi.
Mövzumuya uyğun olan isə 25-ci maddədir:
Maddə 25 . “Çingiz Xan əmr etdi, heç bir məzhəbə imtiyaz, üstünlük verilməyəcək. Sözlər təmtəraqlı deyilməyəcək. Fəxri adların istifadəsi qadağandır. Əgər sultan və ya kimlə danışılırsa, yalnız onun adı çəkilməlidir.”
Sonda Həmkarlar İttifaqı Şurasının konfrans zalında 1998-ci ilin payızında, yəni Cingiz xanın yasasının qəbulundan 792 il sonra, həmin yasanın maddəsinə zidd olan, gülüş doğuran bir çıxışı oxucuların diqqətinə çatdırmaq istəyirik. Ad çəkməyi lazım bilmədiyimiz üçün bəzi yerlərdə adlar ... əvəz edilib.
Kürsüdə çıxış edən bir partiya sədrin müavini hamının yaxşı tanıdığı öz sədridən sitat gətirmək üçün dedi: “Amerika Birləşmiş Ştatları Respublikaçılar İnstitunun Azərbaycan Respublikasındaki ofisinin rəhbəri Tom Barri ilə seçkilərlə bağlı söhbətində, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisin üzvü, Parlamentin ... komitəsinin səlahiyyətli nümayəndəsi, elmlər namizədi, Azərbaycan ... Partiyasının sədri... demişdi:
Ağzına qədər dolu olan zaldan bu sözlərdən sonra gurultulu alqış deyil, gülüş qopdu.
Fikrimizcə insanlar gələcəkdə gülüş hədəfinə tuş gəlməmək üçün tariximiz aid digər hüquqi sənədlərlə yanaşı, Çingiz xanın Yasasında (Qanunu) olan maddələrdən örnək götürməlidirlər.
Məhərrəm Zülfüqarlı Tarix elmləri doktoru, professor
