Bəhruz Quliyev: “Pakistan variantının tamamilə sıradan çıxdığını demək doğru olmaz, sadəcə prosesin formatı dəyişir”
ABŞ və İsraillə yaşanan hərbi münaqişəyə son qoymaq məqsədilə İran nümayəndə heyəti Qətərin paytaxtı Dohaya səfər edib.
Yüksək səviyyəli heyətin tərkibinə İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf, xarici işlər naziri Abbas Əraqçi və Mərkəzi Bankın sədri Əbdülnasir Hemmati daxildir. Adının açıqlanmasını istəməyən diplomatik mənbənin verdiyi məlumata görə, Dohadakı danışıqların əsas diqqət mərkəzində Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi və yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranla bağlı strateji məsələlər dayanır. Mərkəzi Bank sədrinin heyətdə yer alması isə əldə olunacaq yekun razılaşmanın tərkib hissəsi kimi, İranın dondurulmuş maliyyə vəsaitlərinin geri qaytarılması mövzusunun müzakirə ediləcəyindən xəbər verir.
Maraqlıdır, indiyə qədər İranla bağlı danışıqlar Pakistanda gedirdi, bəs indi nə oldu, Pakistan variantı çıxdımı ortadan? Üstəlik, Mərkəzi Bankın sədri həqiqətən də ora gedibsə, deməli, İranın dondurulmuş aktivlərinin açılması və ölkəyə qaytarılması məsələsi də real olaraq müzakirə oluna bilər.
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən “SƏS” qəzetinin baş redaktoru, politoloq Bəhruz Quliyev hesab edir ki, Yaxın Şərqdə proseslər siyasi, diplomatik və maliyyə platformalarında da idarə olunur: “ABŞ və İsrail ilə İran arasında gərginliyin azaldılması istiqamətində Dohada aparıldığı bildirilən təmaslar bir daha göstərir ki, Yaxın Şərqdə proseslər artıq təkcə hərbi müstəvidə deyil, paralel şəkildə siyasi, diplomatik və maliyyə platformalarında da idarə olunur. İran nümayəndə heyətinin tərkibində həm parlament sədrinin, həm xarici işlər nazirinin, həm də Mərkəzi Bank rəhbərinin yer alması təsadüfi sayıla bilməz. Bu, danışıqların sırf təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda, iqtisadi və maliyyə komponentlərinin də əsas gündəlik mövzularından birinə çevrildiyini göstərir. Əvvəlki mərhələlərdə İranla bağlı müəyyən diplomatik kanalların Pakistan üzərindən aparılması daha çox vasitəçilik və əlaqələndirmə xarakteri daşıyırdı. Pakistan həm Tehran, həm də Vaşinqtonla müəyyən təmas imkanlarına malik olduğu üçün mesajların ötürülməsində körpü rolunu oynayırdı. Lakin hazırkı mərhələdə prosesin Dohaya keçməsi onu göstərir ki, məsələ artıq dolayı mesajlaşma mərhələsindən daha konkret siyasi bazarlıq mərhələsinə daxil olur. Qətər uzun illərdir ki, regionda ən həssas danışıqlar üçün neytral və etibarlı platforma kimi çıxış edir. Taliban-ABŞ danışıqlarından tutmuş, müxtəlif girov və enerji diplomatiyası məsələlərinə qədər Doha özünü praktik vasitəçi kimi təsdiqləyib. Bu baxımdan Pakistan variantının tamamilə sıradan çıxdığını demək doğru olmaz. Sadəcə olaraq, prosesin formatı dəyişir. Pakistan müəyyən mərhələdə kommunikasiya kanalı rolunu oynayırdısa, indi Qətər daha genişmiqyaslı siyasi və maliyyə razılaşmalarının müzakirə olunduğu əsas platformaya çevrilir. Bu isə onu göstərir ki, tərəflər vəziyyətin idarəolunan çərçivədə saxlanılmasında maraqlıdırlar”.
Politoloq B.Quliyev onu da qeyd etdi ki, İran Mərkəzi Bankının sədrinin nümayəndə heyətində yer alması xüsusi diqqət çəkən məqamdır: “Düşünürəm ki, söhbət yalnız təhlükəsizlik və nüvə məsələlərindən getmir. Burada İranın xaricdə dondurulmuş milyardlarla dollar həcmində vəsaitinin taleyi də müzakirə predmetinə çevrilə bilər. Çünki iqtisadi təzyiq İran üçün ən ciddi problemlərdən biridir və Tehran yaxşı anlayır ki, uzunmüddətli qarşıdurma iqtisadi baxımdan ölkəni daha ağır vəziyyətə sala bilər. Digər tərəfdən, Qərb də anlayır ki, İranın tam iqtisadi blokada şəraitində saxlanılması regionda yeni və idarəolunmaz risklər yarada bilər. Buna görə də müəyyən məhdud maliyyə yumşalmaları, dondurulmuş aktivlərin mərhələli şəkildə açılması və ya humanitar-iqtisadi mexanizmlərin işə salınması istisna deyil. Xüsusilə də Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi dünya enerji bazarları üçün həyati əhəmiyyət daşıyır və burada sabitliyin qorunması beynəlxalq oyunçular üçün prioritetdir. Bütün bunlar onu göstərir ki, Doha təmasları yalnız müvəqqəti gərginliyin azaldılması deyil, həm də yeni siyasi-iqtisadi balansın formalaşdırılması cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Yəni hazırda masa üzərində təkcə raketlər və nüvə məsələsi yoxdur. Enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik, sanksiyalar, maliyyə resursları və İranın beynəlxalq iqtisadi sistemə qayıdış imkanları da paralel şəkildə müzakirə olunur. Bu isə Yaxın Şərqdə qarşıdakı dövrdə daha mürəkkəb, lakin daha strateji diplomatik mərhələnin başlanmasından xəbər verir”.
Vidadi ORDAHALLI
