Rəşad Bayramov: “Belə vəziyyətdə Ermənistanın qazla bağlı alternativləri çox məhduddur”
Seçkilər ərəfəsində Ermənistana qarşı pressinq siyasəti yürüdən Rusiya indi də rəsmi İrəvanı qazın qiyməti ilə hədələyir. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov brifinqdə bildirib ki, Rusiya etibarlı enerji daşıyıcıları tədarükçüsüdür, xüsusilə də tərəfdaşları üçün.
Lakin onun fikrincə, Ermənistan Avrasiya İqtisadi İttifaqını (Aİİ) tərk etmək qərarına gəlsə, İrəvanı cəlb edən güzəştli qaz qiyməti bazar prinsipləri əsasında formalaşmağa başlaya bilər: “Biz erməni rəhbərliyinin Rusiya qazına, Rusiya enerji daşıyıcılarına olduqca cəlbedici, hətta daha artıq güzəştli qiymətin mövcud olması ilə bağlı bəyanatlarını eşitmişik. Bu, həqiqətən də belədir - Rusiya bütün ölkələrə və xüsusilə ən yaxın müttəfiqləri və tərəfdaşlarına enerji daşıyıcılarının etibarlı və məsuliyyətli tədarükçüsü olaraq qalır. Belə rejim digər inteqrasiyaların iştirakçıları üçün mümkün deyil”.
Rusiya Ermənistandan mineral suların, spirtli içkilərin və qızıl gül idxalına məhdudiyyət qoyub. İndi də növbə qaza çatıb. Maraqlıdır, Rusiya qazın qiymətini artırarsa, Ermənistanın nə kimi alternativləri var? Ermənistan hansısa kənar dövlətdən qaz idxal edəcək, yoxsa Qərbin, erməni lobbisinin maliyyə yardımı ilə Rusiyanın qiymətləri qaldırması ilə razılaşacaq? Bir sözlə, Rusiya qazın qiymətini Avropadakı qiymətlər səviyyəsinə, yəni 177 dollardan 600 dollara qaldırsa Ermənistanın nə kimi alternativləri var?
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən AMİP Ali Məclisin sədri Rəşad Bayramov Ermənistanın qazla bağlı alternativ variantlarına bir neçə prizmadan yanaşdı: “Seçkilər yaxınlaşdıqca Rusiyanın Ermənistana yönəlik təzyiqlərinin artacağı əvvəlcədən də proqnozlaşdırılırdı. Qarşısına Paşinyanın mövqelərini zəiflətmək hədəfini qoyan rəsmi Moskva bütün imkanları ilə daxildə narazılığı formalaşdırmağa və bununla da kütləni müxalifətin tərəfinə yönəltməyə cəhdlər edir. Ayrı-ayrı rəsmilər isə konkret hədələrdən belə çəkinmirlər. Ümumiyyətlə isə Rusiyanın Ermənistana qarşı enerji kartından istifadə etməsi yeni hadisə deyil. Moskva uzun illərdir postsovet məkanında qaz siyasətini yalnız iqtisadi yox, həm də siyasi təsir aləti kimi tətbiq edir. Hazırkı mərhələdə isə Kremlin Ermənistana təzyiqləri daha açıq xarakter almağa başlayıb. Xüsusilə Ermənistan hakimiyyətinin Qərbə inteqrasiya istiqamətində addımlar atması, Avropa İttifaqı ilə münasibətləri dərinləşdirməsi və tədricən də olsa KTMT-dən uzaqlaşması Rusiyanı narahat edir. Dmitri Peskovun açıqlaması da əslində xəbərdarlıq mesajıdır, yəni əgər İrəvan Avrasiya İqtisadi İttifaqından uzaqlaşarsa, enerji güzəştləri də ləğv oluna bilər. Bu gün Ermənistan Rusiyadan qazı təxminən 177 dollar səviyyəsində alır ki, bu da Avropa bazarı ilə müqayisədə olduqca aşağı qiymətdir. Əgər Moskva bu qiyməti 500-600 dollar diapazonuna qaldırarsa, Ermənistan iqtisadiyyatı həqiqətən də ciddi problemlərlə üzləşə bilər. Çünki Ermənistanın enerji sistemi böyük ölçüdə Rusiyadan asılıdır. Ölkənin qazpaylayıcı şəbəkəsi “Qazprom Ermənistan”ın nəzarətindədir və sənaye, elektrik istehsalı, əhalinin məişət istehlakı əsasən Rusiya qazı hesabına təmin olunur. Belə vəziyyətdə Ermənistanın alternativləri çox məhduddur. İlk baxışda əsas alternativ İran qazı kimi görünür. Ermənistan artıq illərdir İranla “qaz qarşılığında elektrik” sxemi əsasında əməkdaşlıq edir. Lakin burada ciddi məhdudiyyətlər var. Birincisi, İran-Ermənistan qaz kəmərinin ötürmə gücü böyük həcmdə idxala imkan vermir. İkincisi, İran özü beynəlxalq sanksiyalar altındadır və genişmiqyaslı enerji layihələri həyata keçirmək imkanları zəifdir. Üçüncüsü, Ermənistanın bütün enerji infrastrukturu Rusiyanın təsiri altında olduğundan, Moskvanın razılığı olmadan İran qazının ciddi alternativə çevrilməsi çətin görünür”.
R.Bayramov hesab edir ki, digər ehtimal Qərbin maliyyə dəstəyi ilə Ermənistanın Rusiya qazının bahalaşmasını kompensasiya etməsidir: “ABŞ və Avropa İttifaqı Paşinyan hakimiyyətinə siyasi dəstək verir. Lakin Qərbin də Ermənistanın enerji subsidiyalarını uzunmüddətli şəkildə maliyyələşdirməsi real görünmür. Mayeləşdirilmiş təbii qaz variantı da coğrafi səbəblərdən Ermənistan üçün praktik deyil. Ermənistanın dənizə çıxışı yoxdur və LNG idxalı üçün ya Gürcüstan infrastrukturu, ya da yeni regional layihələr tələb olunur ki, bu da həm bahalı, həm də uzunmüddətli prosesdir. Əslində texniki baxımdan ən real alternativ məhz Azərbaycan qazıdır. Çünki regionun əsas qaz ixracatçısı Azərbaycandır və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan geniş enerji infrastrukturu artıq mövcuddur. TANAP və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Azərbaycanın regionun enerji təhlükəsizliyində əsas oyunçuya çevrildiyini göstərir. Əgər sülh sazişi imzalanarsa, Ermənistanın Azərbaycan qazına çıxışı həm coğrafi, həm də iqtisadi baxımdan ən sərfəli variant ola bilər. Çünki Azərbaycan qazı Ermənistan bazarına digər alternativlərlə müqayisədə daha ucuz və logistika baxımından daha əlçatan ola bilər. Amma yenə deyirəm Ermənistan Azərbaycan qazına çıxış əldə etmək istəyirsə, bu, böyük ehtimalla kommunikasiyaların açılması, sülh müqaviləsi və regional inteqrasiyanın dərinləşməsi ilə paralel gedəcək. Ankara da Ermənistan üçün enerji körpüsünə çevrilə bilər. Ermənistan-Türkiyə sərhədi açılarsa və münasibətlər normallaşarsa, Ankara Ermənistan üçün enerji təchizatçısına çevrilə bilər. Bu halda Ermənistan Türkiyə üzərindən həm Azərbaycan qazına, həm LNG terminallarına, həm də Avropa enerji bazarlarına çıxış əldə edə bilər”.
Vidadi ORDAHALLI
