İranla atəşkəs etdikdən sonra ABŞ Prezidenti Çinə rəsmi səfər etdi. Donald Tramp və Çinin Prezidenti Si Cinpin 2026-cı il 13-14 may tarixlərində Pekində konstruktiv əməkdaşlıq, ticarət və kənd təsərrüfatı sahəsində geniş əməkdaşlıq üzrə razılığa gəldilər. Çin ABŞ-la, ABŞ da Çinlə qarşıdurma yaratmaq istəmir. Həmçinin ABŞ Çinin hazırda İranın yanında olmasını istəmir. Görüşdə əsas məqsəd İranla isti münasibətləri olan Çini neytrallaşdırmaq idi və bu məsələnin qarşılığında ABŞ Tayvanın müstəqilliyini rəsmən tanımadığını və “vahid Çin siyasəti”ni (One China Policy) davam etdirdiyini bir daha təsdiqlədi.
Çin ABŞ-ın İrana qarşı yönəlmiş hərbi və ya siyasi koalisiyasına qatılmır, ABŞ-ı və İranı hərbi əməliyyatları dayandırmağa, gərginliyi azaltmağa və danışıqlar masasına oturmağa çağırır. Çin ABŞ və İrandan Yaxın Şərqdə hərtərəfli atəşkəs etməyi tələb edir. Hörmüz boğazının bağlanmasına münasibətə gəldikdə isə, Çin neft idxalının böyük hissəsi bu marşrutdan asılıdır. Çin Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası üçün şərait yaradılmasında və boğazın təhlükəsiz qalmasında maraqlıdır. Aİ-nin xarici əlaqələr və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallas bildirir ki, Pekin Tehrana təsir imkanlarına malikdir və bunu gərginliyin azaldılması üçün istifadə edə bilər.
Çin-ABŞ yaxınlaşmasından ehtiyyat edən Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Donald Trampın ardınca 2026-cı il 19-20 may tarixlərində Çinə rəsmi səfər etdi. Rusiya Çinlə münasibətləri möhkəmlətməyə çalışır. Beləki, Avropanın Rusiyaya sanksiyalar tətbiq etməsi ilə əlaqədar Rusiya ancaq Çinə neft və qaz ixrac edir. “Sibir gücü” - qazın İrkutsk və Yakutiya hasilat mərkəzlərindən Uzaq Şərqdəki rusiyalı istehlakçılara və Çinə çatdırılması üçün nəzərdə tutulan magistral kəməri Rusiyanın Çinlə münasibətlərinin daim balanslı saxlanmasını tələb edir. Qərbin sanksiyalarının təsirini azaltmaq üçün Rusiyanın təbii qazını Sibir yataqlarından Çinə nəql edən iki əsas marşrutdan (Sibir Gücü 1 və Sibir Gücü 2) ibarət strateji qaz boru kəməri sistemi kimi layihələrini inkişaf etdirmək Rusiyanın diqqətindədir. Görüşdə Rusiya və Çin Monqolustan üzərindən keçməsi planlaşdırılan layihə çərçivəsində Rusiyanın Yamal yarımadasından Çinin şimalına ildə 50 milyard kubmetr təbii qaz nəql olunmasını planlaşdırdılar. Rusiyanın Ukrayna ilə müharibəsində Çinin məqsədi Rusiyanın tam zəifləməsinin qarşısını almaq, ABŞ-ın qlobal təsirini balanslaşdırmaq və özünə qarşı vahid Qərb blokunun formalaşmasını zəiflətməkdir. ABŞ, Qərb Ukraynada müharibəni davam etdirməsi üçün Çinin Rusiya silahlı qüvvələrinin reabilitasiyasında əsas yardım göstərən ölkə olduğunu bildirsələr də, Çin buna qəti etirazını bildirir. Çin Rusiyanı dəstəkləsə də, Qərb bazarını itirməmək üçün Rusiya ilə açıq müttəfiqlik etmir. Çin İranın da hərbi müttəfiqi deyil, lakin ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyalar tətbiq etdiyi bir zamanda Irandan neft alır. Bu isə iqtisadi böhran keçirən İran üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bir tərəfdən də ABŞ-ın İranla müharibə etməsi ABŞ-ı nüfuzdan salmaq baxımından Çini məmnun edir. ABŞ Prezidentinin Çinə səfəri də bunu göstərir ki, ABŞ Çiinlə hesablaşır. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin Prezidenti Si Cinpin imzaladıqları “Çoxqütblü dünya nizamı” haqqında birgə bəyannamədə ABŞ-ın birtərəfli siyasəti və Qərbin dominant mövqeyi tənqid edildi. Si Cinpin Rusiya–Çin münasibətlərini “iki böyük dövlət arasında münasibətlər üçün nümunə” adlandırdı. ABŞ-a dolayı mesaj verən Çin lideri “birtərəfli və hegemon meyillərin geniş yayıldığını” vurğuladı. Vladimir Putin isə bildirdi ki, “Rusiya və Çin müstəqil və suveren xarici siyasət yürütməyə sadiqdirlər, sıx strateji əməkdaşlıq şəraitində birlikdə çalışırlar və qlobal səhnədə mühüm sabitləşdirici rol oynayırlar”. Dövlət başçıları 2001-ci ildə Rusiya və Çin arasında imzalanmış Mehriban qonşuluq, dostluq və əməkdaşlıq müqaviləsinin müddətinin uzadılması barədə razılığa da gəldilər. ABŞ-ın İranla müharibəsinə gəldikdə isə, Si Cinpin bildirdi ki,“Hərtərəfli atəşkəs son dərəcə vacibdir.” Göründüyü kimi, Çin həm Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığı qorumağa, həm də qlobal böhranlarda vasitəçi və balanslaşdırıcı güc obrazı yaratmağa çalışır. Çin həm İran və Rusiya ilə strateji əlaqələri qoruyub saxlayır, həm də ABŞ-la iqtisadi əməkdaşlığı davam etdirir. ABŞ və Rusiya, ABŞ və İran arasında mübarizə hərbi mübarizədir, ABŞ və Çin arasında isə hərbi deyil, texnologiya, ticarət və iqtisadi nüfuz uğrunda mübarizə gedir. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq, hər ikisinin nüvə dövləti olması və Çinin hərbi bloklara qoşulmaması siyasəti ABŞ və Çin arasında hərbi mübarizənin olmamasının əsas səbəbləridir. Çin qlobal gücə çevrilmək üçün hərbi qarşıdurmadan deyil, iqtisadi və diplomatik təsir vasitəsindən yararlanmağa üstünlük verir.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
