ABŞ-İran münasibətlərində son günlər ciddi diplomatik həyəcan yaşanır. Bunun arxasında isə aylarca davam edən bir müharibə durur - faktiki olaraq, bu yazı o münaqişənin pərdəarxasını, danışıqların dinamikasını və Trampın son günlərdə səsləndirdiyi təəccüblü bir fikri - İranın “İbrahim Sazişləri”nə qoşulma ehtimalını - anlamaq üçün bir cəhddir.
2026-cı ilin əvvəlindən etibarən ABŞ-İran münaqişəsi hərbi xarakter almışdı. Üçüncü ayına çatan bu müharibə, demək olar ki, hər gün dəniz qarşıdurmalarına və İranın daxilindəki sivil itkilərə səbəb olurdu. Mayın ortasında Pakistan vasitəçiliyi ilə kövrək bir atəşkəs əldə edildi və bu, ilk dəfə dolayı yolla diplomatik danışıqların başlaması üçün bir qapı açdı.
Mayın 23-də Donald Tramp "Truth Social"-da yazdığı paylaşımda İranla bir sülh sazişinin "böyük ölçüdə razılaşdırıldığını" elan etdi. Onun sözlərinə görə, razılaşmanın əsas elementlərindən biri Hörmüz boğazının yenidən açılmasıdır. Bu boğazın bağlı qalması qlobal enerji bazarlarını sarsıtmış, neft qiymətlərini kəskin artırmış, ABŞ-da inflyasiyanın son illərin ən yüksək həddini keçməsinə yol açmışdı.
Lakin şou həmişəki kimi bir saat sonra başqa bir istiqamətə döndü. Ertəsi gün Tramp sosial mediada bir sıra paylaşımlarla "heç kəsin tələskən razılaşmaya sövq etməyəcəyini" bildirdi. "Əgər İranla razılaşma etsəm, o, yaxşı və layiqli bir razılaşma olacaq" dedi. Xarici işlər naziri Marko Rubio isə Nyu-Dehlidə jurnalistlərə açıqlama verərkən Hörmüz boğazını açmaq məsələsini "masa üstündə duran əsaslı bir şey" kimi xarakterizə etdi.
Tramp bu danışıqların "nizamlı və konstruktiv şəkildə davam etdiyini" vurğulayaraq, nümayəndələrinə "tələskən razılaşmaya getməmələrini" tapşırdığını da əlavə etdi. Onu narahat edən isə məhz vaxt məsələsidir - "vaxt bizim tərəfimizdədir" deyir o. İranın mövqeyi isə daha ehtiyatlıdır. İranın İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) yaxın Fars xəbər agentliyi Trampın "razılaşmanın yaxın olduğu" iddiasını "natamam və reallıqla ziddiyyətli" adlandırdı. İranın Xarici İşlər Nazirliyi isə bu mərhələni bir "başlanğıc memorandumu" kimi dəyərləndirir - daha geniş danışıqlar 30-60 gün ərzində aparılacaq.
İndi isə ən maraqlı məqama gəlirik. Tramp regional liderlərlə apardığı danışıqlar çərçivəsində “İbrahim Sazişləri”ni genişləndirmək arzusunu da açıqca səsləndirdi. O, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər, Pakistan, Türkiyə, Misir, İordaniya və Bəhreyn liderlərini bu prosesə dəvət etdi. Daha da irəli gedərək İranın da "bəlkə bu sülh dairəsinə qoşulmaq istəyə biləcəyini" ehtimal kimi gündəmə gətirdi. Bu fikrə verdikləri cavab isə mənalı bir sükut oldu. Axios-un məlumatına görə, Tramp bu təklifi irəli sürdükdə telefon zənginin o biri ucunda sükut çökdü. Tramp zarafatla bunun nə mənaya gəldiyini soruşdu. Bu sükutu anlamaq üçün bir az kontekst lazımdır. “İbrahim Sazişləri” 2020-ci ildə Trampın birinci prezidentlik dövrü zamanı bağlanıb. BƏƏ, Bəhreyn, Mərakeş və Sudan İsraillə diplomatik münasibətlərini rəsmiləşdirdi. Bu sazişlər Ərəbistan sülhünün 1979-cu ildə Misir, 1994-cü ildə isə İordaniya ilə imzalanan müqavilələrdən sonrakı ən əhəmiyyətli addımı idi. Lakin bu sazişlər eyni zamanda 2002-ci ildə ərəb dünyasının "əvvəlcə Fələstin dövləti, sonra normallaşma" prinsipindən köklü şəkildə ayrılmasını da simvolizə etdi.
Səudiyyə Ərəbistanı Vəliəhd Şahzadəsi Məhəmməd bin Salman bir vaxtlar İsraillə münasibətlərin normallaşdırılmasına hazır olduğunu bildirmişdi. Lakin son bir ildə o bu mövqeyini kəskin şəkildə yumşaltdı. Tramp özü də keçən ilin noyabrında Ağ Evdəki görüşdə bin Salamandan İbrahim Sazişlərinə qoşulmasını xahiş etmişdi.
İranın isə bu məsələdə mövqeyi çox aydındır. İran Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Trampın bu təklifini "xam xəyal" adlandırdı. "İran soyqırım törədən və uşaqları öldürən işğalçı rejimi heç vaxt tanımayacaq" dedi o, İran dövlət televiziyasına verdiyi açıqlamada.
Beləliklə, reallıq nədir? Trampın bu fikirləri iki paralel məntiqin üst-üstə düşdüyü bir nöqtədir. Birincisi, o öz diplomatik mirasını möhkəmləndirmək istəyir. “İbrahim Sazişləri” onun birinci dövrünün ən parlaq uğuru sayılır. İndi ikinci dövrdə bu çərçivəni Səudiyyə Ərəbistanına, Pakistana, hətta İrana da yaymaq - bu, əlbəttə ki, tarixi bir nailiyyət olardı. İkincisi, İranla danışıqlar prosesini geniş regional kontekstə yerləşdirməklə Tramp öz mövqeyini gücləndirir: sanki yalnız atəşkəs bağlamır, bütün Yaxın Şərqi yenidən formalaşdırır.
Senator Lindsey Graham bu fikrə açıqca dəstək verdiyini bildirdi. Onun sözlərinə görə, əgər İranla müharibənin sona çatdırılması nəticəsində müsəlman mütəfiq ölkələr “İbrahim Sazişləri”nə qoşulsa, bu, Yaxın Şərq tarixinin ən dönüşümlü müqavilələrindən biri olardı. Graham həmçinin bu prosesə qoşulmaqdan imtina edən ölkələri ciddi nəticələrlə hədələdi.
Lakin hədələmə ritorikası arxasında çox ciddi praktiki maneələr durur. Fələstin məsələsi həll olunmayıb. Qəzzada müharibə davam edir. Qərbi Şəriyədəki yəhudi məntəqələri genişlənir. Bu şəraitdə Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər ya Pakistan kütləvi daxili müxaləfətlə üzləşmədən İsraillə masaya otura bilməz. Bu isə real bir siyasi qiymətdir, nəinki akademik mülahizə.
İran üçün isə məsələ daha da sadədir: İslam İnqilabı ideologiyasının əsasında İsrailə qarşılıqsız düşmənçilik dayanır. Bu ideologiya olmazsa, İran dövlətinin legitimlik bazası tamamilə fərqli bir şey olardı. Odur ki, İranın “İbrahim Sazişləri”nə qoşulması sadəcə diplomatik bir addım deyil, hakimiyyətin özünün yenidən təyin edilməsi deməkdir. Bu da yaxın perspektivdə, hətta uzaq perspektivdə belə çox çətin görünür.
Nəticədə ortada qalan sual budur: Tramp bu fikri siyasi marketinq olaraqmı səsləndirdi, yoxsa əsl strategiya olaraq? Böyük ehtimalla, hər ikisi. O, bir tərəfdən danışıqların ciddiyyətini göstərir, digər tərəfdən isə geniş auditoriyaya - o cümlədən İranın daxilindəki islahatçılara bir mesaj ötürür: qarşı tərəfin qapısı açıqdır, seçim sizindir. Bu, klassik Tramp diplomatiyasıdır - həm real siyasi təzyiq, həm də teatral geniş mənzərə. Nəticənin nə olacağı isə hələ ki, sükutla örtülüdür.
Akif NƏSİRLİ
