1905-1906-cı və 1918-1920-ci illərdə hay kilsəsi, hərbi-siyasi və rus-daşnak qruplaşmaları Abşeron yarımadasında, Bakı şəhəri və ətraf kəndlərində dinc və düşmənin məkrli-qanlı hiyləsindən xəbərsiz əhaliyə (20 min nəfərə) qarşı soyqırım faciələrini törətmişlər. Düşmən quldurlarının hücum-cəbhə xətti Bakı şəhəri də daxil olmaqla həm də yarımadanın şimal-şərq və şərq hissələrində, eləcə də cənubda Xəzər dənizi yaxınlığındakı Hövsan, Zığ, Əhmədli və Türkan kəndlərindən keçmişdir.
Coğrafi və filoloji etno-morfoloji mənşəyinə görə “Hövsan” toponimi yaşayış məntəqəsinin qədimliyi və burada yaşayanların etnik-dəngə tərkibinin müxtəlifliyi ilə də əlaqələndirilir. Əski oğuz-türk dialektlərində “hövzə”-“su ilə örtülü ərazi”, “gölə, dənizə bitişik sahə”, “vətəgə yeri” mənasında olduğundan və Hövsan kəndi də Xəzər dənizinin kənarında yerləşdiyindən (“Hövsan burnu” dənizə keçib) bu sözün zaman-zaman yerli danışıq tərzinə, şivə və fonetik-tələffüz dəyişikliyə uğrayaraq indiki halına çevrilməsi təbiidir. Çünki, yaşı 350-400 ildən artıq hesab edilən bu kəndin əhalisi əkinçiliklə, heyvandarlıqla məşğul olmaqla yanaşı, balıqçılıq da əsas məşğuliyyəti olub.
Kəndin yaranmasında üç tayfa – muğanlılar (mərkəz hissədə), dağlılar (doğu tərəfdə), tatlar (güneydə) – mühüm rol oynamışdır. Muğanlılar nəslinin Hacı Məmmədrəsullular, dağlıların Qədirlilər tirəsi, tatların Bürhanlılar tayfası xüsusilə fərlənmişlər.
Əkin yerləri səpilən toxumun miqdarı ilə adlanıb – 20 batmanlıq, 28 batmanlıq, 30 batmanlıq, el örüşü isə Qala bağları tərəfdə, kəndin quzeyində olub, heyvan saxlayanların başçıları sərkar adlanıb, kəndin bərəkətli 3-4 sürüsünün hərəsində 400-500 baş qoyun olub həmin dövrdə. O dövrün sərkarları 1905-1906-cı və 1918-1920-ci illərin ruzi qıtlığında və döyüşlərin maddi təminatında da imkanlarını əsirgəməyiblər, onlardan Mirzəbaba (1870-1963) və Qurban Mustafa oğlu (1875-1958) qardaşlarının adı indi də hörmətlə yad edilir.
Ümumilikdə, əhalinin əkin-örüş yerləri kənddən kənara 6-7 km boyunca uzanıb.
Məhsuldar torpaqları ilə əhatələnmiş və zəhmətkeş, dinc əhalinin yaşadığı Hövsan kəndi (50-60-a qədər evli) dənizdən 200-300 m-ə qədər, Bakı şəhərindən 12 km aralı olduğundan, əlverişli coğrafi mövqe tutduğundan, qonşu ərazilərlə (Zığ, Əhmədli, Türkan kəndləri) birlikdə 1905-1906-cı və 1918-1920-ci illərdə hay-daşnak quldurlarının mürtəce hərbi-siyasi, ictimai-iqtisadi məqsədlərinin hədəfinə çevrilmiş, kənd evləri, hüdudları döyüş səngərinə və cəbhə xəttinə (dənizdən də hücum təhlükəsi olmuşdur) çevrilmişdir.
Kəndin yaşlı sakinlərindən Həşim İmamnəzər oğlunun (1870-1926), Məşədi Ağababa Hacı Məmmədrəsul oğlunun (1897-1990), Kərbəlayı Balababa Allahnəzər oğlunun (1909-2000), Şirin Həşim oğlunun (1904-1984), Əbdülvahab Şirin oğlunun (1900-1979)…söyləmələrinə görə, 1905-1906-cı illərdə hay-daşnak silahlılarının (əsasən neft mədənlərində işləyən və şəhər ərazisində yuva quran silahlı hay-rus quldur dəstələri) kəndə hücumları zamanı əhaliyə qarşı amansız qətllər olmuşdur (çünki onlar bu yerlərə bələd idilər), baxmayaraq ki, dinc sakinlərin xeyli hissəsi qonşu Mərdəkan, Maştağa, Qala, Zirə kəndlərinə sığınmışdılar.
Onlara qarşı döyüşən yerli özünümüdafiə dəstələri (Əsəd bəy Zabit Kərim oğlu Səlimxanov (H.Z.Tağıyevin sədrliyi ilə 1905-ci ildə yaradılan “Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti”nin üzvü, 1852-1907), Hacı Əbülfəz Bayram oğlu (1885-1939), Kərəm Məhərrəm oğlu (1892-1938), Ağahüseyn Məmmədhüseyn oğlu Sadıqov…) və bu qüvvələri təmin edənlərin (Abdulla Nurəli oğlu, Mirzəbaba Mustafa oğlu…) sayəsində düşmən geri çəkilməyə məcbur olmuşdur, 1918-1920-ci illərdə isə general Nuru paşanın başçılığı ilə Osmanlı Türkiyəsinin 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun köməkliyi sayəsində daha ağır faciələrin qarşısı alınmışdır.
Yaşlı sakinlərin digər söyləməsinə görə, Hacı Əbülfəzlə Kərəm qan düşmənləri olsalar da, 1918-1920-ci illərdə birləşərək düşmən qüvvələrinə qarşı birgə mübarizə aparmışlar. Həmin hadisələrin şahidlərinin (Nisəxanım Kənan qızı (1891-1969), Qızxanım Heydər qızı (1916-1982)...) dediyinə görə, kəndin günbatanındakı Əliəşrəf Allahverən oğlunun (1928-1996) ata evinin divarından açılan baca yerlərindən də düşmənə qarşı birgə, çiyin-çiyinə atəş açırdılar, açıq səngərdə də yanaşı idilər, “düşmənçilik öz yerində, amma elin-obanın təəssübünü bir çəkməlyik” deyirdilər.
Zığ kəndinin yüksəkliyində daşnak hay-rus quldurları Hövsan kəndini top atəşinə tutduqda atılan mərmilərin biri (diametri 30-40 cm olardı) kəndin ortasındakı iki mərtəbəli evin bayır divarında ilişib qalmışdı, ta 1970-ci illərədək...
Kənd sakini Əbdül Həşim oğlu (1900-1979) xatırlayırdı ki, 1906-cı ildə Aşura günlərində N.Nərimanov qohum və dost olduğu Əsəd bəyin bağ evinə qonaq gələndə camaatın mərasimi, meydanda zəncirlə-xəncərlə qan tökən cavanların səhnəsi ilə qarşılaşanda üzünü kənd əhlinə tutub deyib:
- Müqəddəs İmam Hüseyn ümmətini düşmənlər nəinki Kərbəlada qətlə yetiriblər, qırıblar, elə Bakı şəhəri və ətraf kəndlərdə də eyni faciələr törədilib. Ona görə də bu sayaq yaralanmaqdansa, öz qanımızı tökməkdənsə düşmənə qarşı vacib tədbirlərin görülməsi qərarına gəlinməsi daha fəzldir, xalqımız üçün daha xeyirlidir.
Kəndin girəcəyi isə uzun illər ərzində əhali tərəfindən həmin illərdən yadigar qalan “Səngər yeri” kimi (uzunluğu 200 m-ə qədər) yad edilmişdir. Bu yerin ətrafı həm də Zığ kəndi əhalisinin (Ələkbər Məhərrəm oğlunun (1870-1962), Rəcəbəli Əbdül oğlunun (1879-1943), Əliheydər Ağagül oğlunun (1896-1940)… ) bağ sahələri olub.
1918-ci ilin aprel-may və yay aylarında hay-daşnak quldurları Əhmədli kəndi istiqamətindən hərəkət edərək Zığ kəndinin qərbində yerləşən “Əli qədəmgahı” yüksəkliyində qoyduqlarları toplarla Hövsan kəndini (eləcə də Zığ, Köhnə Suraxanı kəndlərini) atəşə tutmuş (hətta, Binə kəndinin məscidini də dağıtmışdılar), zirehli maşınlarla hücuma keçmişlər. Atılan top mərmilərindən biri 1970-ci illərə qədər kəndin mərkəzindəki 2 mərtəbəli evin divarında qalmaqda idi.
Hövsan kəndindən şimal-qərbə 2-3 km aralıda olan Zığ kəndinin (100 evli) əhalisi də hay-daşnak hücunlarına məruz qalmış, əhali sığınmaq üçün Maştağa, Mərdəkan, Zirə kəndlərinə köçsələr də, 17 nəfəri (Kərbəlayı Rəşid Ələkbər oğlu (1853-1918), Hüseynəli Qasım oğlu (1891-1918), Əsədulla Mirzağa oğlu (1860-1918)…) ağır işkəncələrlə qətlə yetirilmişdir. Ruhulla Mirzəbəy oğlunun (1893-1964) belinə qaynar samovarı bağlayıb, qolunu sındırmışdılar, ancaq o, sağ qala bilmişdir.
Həmin qanlı-qadalı faciələrin şahidləri olmuş Zığ kəndinin sakinlərindən Əminə Abgül qızı (1903-1994, o, əzizlərinin faciəsinə illərboyu göz yaşı axıtdığı üçün axırda gözləri tutulmuşdu), Ağabala bəy Cavad bəy oğlu (1855-1924), Ələkbər Kərbəlayı Məhərrəm oğlu (1870-1962), Əliheydər Ağagül oğlu (1896-1940), Səbirə Kərbəlayı Talıb qızı (1910-1960), Şirvan Qasım qızı (1878-1943)……yada salırdılar ki, hay-daşnak quldurları amansız qətllər törətməklə yanaşı, həm də kəndi qarət etmişdilər. Həyətlərdə taxıl quyularınada gizlədilmiş camaatın malı-mülkünü (zinyət əşyalarını, qızılı-gümüş sərvətlərini, xalça, sumağ, yorğan-döşək…yüklərini) bütünlüklə daşıyıb aparmışdılar.
Kənd sakini Xəlil Murad oğlu (1850-1918) quldurların yığışdığı həyətin yanından keçəndə, onların yüyib-içib şənləndiklərini gördükdə onları söyür… onu da öldürmüşdülər. Qiyas Məhəmməd oğlu (1883-1938) isə gündüzlər kəndin yanından keçən 16 düyməlik neft borusunun (o vaxt boş olub) içərisində gizlənər, gecələr isə kəndə nəzarət edərmiş.
1916-cı ildə şəhər rəhbərliyi tərəfindən Zığ kənd sakinləri tərksilah edilsə də, hay-daşnak quldurlarına qarşı el müdafiəsini yüzbaşı Kərbəlayı Müslüm Həbib oğlu (1860-1918) təşkil edə bilmiş, özü isə şəhid olmuşdur.
Zığ, Hövsan, Əhmədli, Türkan kəndlərinin müdafiəsinə çatan türk əsgər-zabit heyətinin gəlişindən sonra silah-sursatlarını qoyub qaçan hay-daşnak quldurları dənizdə onları gözləyən qayıqlarla minib qaça bilmişlər.
Amma…Zığ kənd sakini Kamal Əliheydər oğlu Ağayev (1924-1993) həmin hadisələrin şahidlərinin dediyini xatırlayırdı ki, dənizin üzü bir müddət əsgər papaqları ilə örtülü qalmışdır…
Kəndin başqa bir sakini- Ələkbər Kərbəlayı Məhərrəm oğlu 1958-1959-cu illərdə Əliheydər Ağagül oğlunun (1896-1940) evinin arxasında balaca baş daşını göstərərək onu müqəddəs əmanət kimi qorumağı övladlarına vəsiyyət etmişdir, bu, Şəhid Türk əsgərinin “Ay-ulduz” nişanlı məzarı idi…
Əhmədli kəndi paytaxtdan 8 km aralı olsa da, hay quldurlarının hücumu 1918-ci ilin yayında gözlənilən idi, ona görə də əhali (1200-1300 nəfərə qədər, əhalisinin əksəriyyəti Oğuz türklərinin Bayat boyunun Qacar tayfasının soyudur, kəndin 8 tayfasından biri də qacarlılar adlanır, nazarlılar tayfası isə A.A.Bakıxanovun (1794-1847) ata babalarının şəcərəsindəndir) əvvəlcədən Maştağa, Mərdəkan…kəndlərinə köçmüşdülər. Düşmən camaatın dini inanc-inam ocağına qəsd edərərək kənd mərkəzindəki Cümə məscidində (1904-cü ildə tikilmişdir, Bakı şəhərində “Təzə pir” və Əjdər bəy (“Göy məscid”) məscidindən sonra üçüncü) yerləşmiş, orada məskunlaşmışdılar, eləcə də 1914-cü ildə inşa edilmiş hamamdan da istifadə etmişlər. Hərbi avadanlıqlarını, silah-sursatlarını məsciddən 70-80 metr aralıda, Dostalı-Süsən qızı bacı-qardaşının evinə, həyətinə yiğmışdılar.
1942-cilin sentyabr ayında axtarış zamanı həmin həyətin damından külli miqdarda güllə, tüfəng, pulemyont və digər silah növləri tapmışdılar.
Daha sonra, kəndin yaşlı sakinlərindən Hacı Pirəli Haciağa oğlunun (1860-1942) və Gülbala Hacı Pirəli oğlunun (1898-1965) dediyinə görə, hay quldurları bir hamilə qadını kəndin ortasında dirəyə bağlayıb onu ağır işkəncələrlə qətlə yetirmişlər.
Kəndin sakinlərindən Gülbala Hacı Pirəli oğlu və Teymur Qədir oğlu Qədirov (1898-1959) Azərbaycan Milli Ordusunda xidmət etmişlər. Onlara “Müsavat əsgərləri” deyərdilər.
1905-1920-ci illərdə Bakı şəhəri və onun ətraf kəndlərinə hay-daşnak və rus-bolşevik quldur, silahlı dəstələrinin hücumları mürtəce hərbi-siyasi, milli-demoqrafik amillərlə bağlı olduğu kimi, həm də iqtisadi-təsərrüfat terroru səciyyəsi daşımışdır. Belə ki, hədəflərdən biri də Bakı neft maqnatlarının, milli burjuaziyanın istehsal sahələrinin ələ keçirilməsi və ya məhv edilməsi idi. Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
P.S. Yazının hazırlanmasında həm də “Bakı tarixinə dair sənədlər. 1810-1917-ci illər” toplusunun (1978), Bakı şəhəri, Suraxanı rayonunun Hövsan kənd sakini Hacı Fazil Şirin oğlunun (1941), Zığ kənd sakinləri Dərzail Məhərrəm oğlunun (1936-2021), Cavad Zülfü oğlu Ağabalayevin (1981) və Xətai rayonu, Əhmədli kənd sakini Hacı Qurbanəli Gülbala oğlu Əlizadənin (1928-2021) məlumatlarından istifadə edilib.
