İranla müharibə fonunda Turkiyə iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər, xüsusilə qızıl-valyuta ehtiyatları üzərindən daha aydın görünür. Qısa müddətdə təxminən 60 ton qızılın ehtiyatlardan azalması ilk baxışda ciddi itki kimi görünə bilər. Ancaq bu prosesə daha dərindən baxdıqda bunun sadəcə “qızılın yoxa çıxması” deyil, iqtisadi sabitliyi qorumaq üçün atılan planlı addımlar olduğu aydınlaşır.
Əvvəlcə sadə şəkildə izah edək: dövlətlərin qızıl-valyuta ehtiyatları bir növ “təhlükəsizlik yastığı” rolunu oynayır. Yəni iqtisadiyyatda problem yarananda, milli valyuta dəyər itirəndə və ya xarici bazarlarda risklər artanda bu ehtiyatlardan istifadə edilir. Müharibə kimi qeyri-müəyyənlik yaradan hadisələrdə isə bu ehtiyatlara tələbat daha da artır.
Bu prosesdə əsas rol oynayan qurum Türkiyə Respublikası Mərkəzi Bankı olur. Mərkəzi Bank bazarda tarazlığı qorumaq üçün bir neçə fərqli mexanizmdən istifadə edir.
Birinci və ən sadə üsul – qızılın satılmasıdır. Mərkəzi Bank ehtiyatlarında olan qızılın bir hissəsini beynəlxalq bazarda sataraq dollar və ya avro kimi xarici valyuta əldə edir. Bu valyuta daha sonra bazara çıxarılır. Məqsəd isə Türkiya lirəsinin kəskin ucuzlaşmasının qarşısını almaqdır. Çünki müharibə dövründə həm investorlar, həm də adi vətəndaşlar daha etibarlı hesab etdikləri valyutalara – əsasən dollara yönəlir. Bu da lirəyə təzyiq yaradır. Dövlət isə ehtiyatlardan istifadə edərək bu təzyiqi yumşaltmağa çalışır.
Yeri gəlmişkən, Körfəz ölkələri də Hörmüz boğazı bağlanandan sonra xarici valyuta (əsasən dollar) ehtiyaclarını ödəmək ücün qızıl ehtiyatlarının bir hissəsini satışa çıxardı. Ona görə də qısa müddətdə dünya bazarında təklif artımı səbəbindən qızıl bir qədər ucuzlaşdı.
İkinci mexanizm bir qədər daha mürəkkəbdir – “swap” əməliyyatları aparılır. Sadə dillə desək, bu, müvəqqəti mübadilədir. Məsələn, Türkiyə qızılı başqa bir ölkənin mərkəzi bankına və ya böyük maliyyə institutuna verir, qarşılığında isə dollar alır. Müəyyən müddətdən sonra bu əməliyyat geri qaytarılır: yəni Türkiyə dolları qaytarır, qızılı isə geri alır. Bu prosesdə qızıl satılmır, sadəcə girov kimi istifadə olunur. Bu üsul ölkəyə qısa müddətdə likvid vəsait tapmağa imkan verir.
Bu cür əməliyyatlar nəticəsində ehtiyatların strukturu dəyişir. Yəni statistikada qızılın azalması görünür, amma əslində onun yerini başqa aktivlər – məsələn, valyuta və ya maliyyə alətləri tutur. Buna görə də “qızıl itdi” demək tam doğru deyil, daha düzgün ifadə “qızılın forması dəyişdi” olar.
Bununla belə, ümumi ehtiyatların azalması yenə də ciddi siqnaldır. Çünki ehtiyatların həcmi nə qədər çox olarsa, ölkə böhranlara bir o qədər davamlı olur. Ehtiyatlar azaldıqca isə dövlətin manevr imkanları məhdudlaşır. Yəni gələcəkdə daha böyük iqtisadi təzyiqlər yaranarsa, onları qarşılamaq çətinləşə bilər.
Digər vacib məqam qlobal təsirdir. Türkiyə kimi böyük iqtisadiyyata malik ölkənin qısa müddətdə böyük həcmdə qızıl satması dünya bazarında da hiss olunur. Bu, qızılın qiymətinə müəyyən qədər aşağı yönlü təzyiq göstərə bilər. Qızıl bazarı həssas olduğu üçün iri oyunçuların addımları ümumi qiymət dinamikasına təsir edir.
Burada geosiyasi faktor da mühüm rol oynayır. İran ətrafında gərginlik artdıqca regionda risklər yüksəlir. Bu isə təkcə enerji bazarına deyil, maliyyə axınlarına, investisiya qərarlarına və valyuta bazarlarına da təsir edir. İnvestorlar riskli bazarlardan çıxaraq daha stabil iqtisadiyyatlara yönəlir. Türkiyə kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr isə bu prosesdən daha çox təsirlənir.
Nəticə olaraq, Türkiyənin qızıl ehtiyatlarında azalma sadəcə itki deyil, iqtisadi siyasətin aktiv tətbiqinin nəticəsidir. Dövlət bu addımlarla qısa müddətdə maliyyə sabitliyini qorumağa çalışır. Ancaq bu strategiyanın uzunmüddətli tərəfi də var: əgər ehtiyatların azalması davam edərsə, gələcəkdə iqtisadi risklər daha da arta bilər. Buna görə də əsas məsələ balansı qorumaqdır - həm bugünkü sabitliyi təmin etmək, həm də sabah üçün ehtiyatları qoruyub saxlamaq.
Akif NƏSİRLİ
