İsrail, ABŞ və İran arasında müharibənin başlamasından bəri Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) özünü böhranın mərkəzində tapıb. Bir ay ərzində Əmirliklər neytrallığı qorumaq cəhdlərindən tutmuş Tehrana qarşı hərbi əməliyyatlar üçün lobbiçiliyə qədər dramatik xarici siyasət yürüdüblər. Bu dəyişiklik təkcə İranın artan hücumlarından deyil, həm də regional münaqişənin daha da şiddətlənməsinə səbəb ola biləcək uzun müddətdir davam edən ərazi mübahisələrindən qaynaqlanır.
Hərbi əməliyyatlar başlamazdan əvvəl BƏƏ İrana dialoqun mümkün olduğu çətin, lakin proqnozlaşdırıla bilən qonşu kimi baxırdı. Lakin 28 fevraldan sonra vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. “The Wall Street” Journal qəzetinin məlumatına görə, Əbu-Dabi indi Tehranın Dubaydakı otelləri və hava limanlarını hədəf alaraq panika yaratmağa çalışdığına inanır. Bu gün BƏƏ ABŞ tərəfində İrana qarşı müharibəyə rəsmi olaraq qoşulan ilk Körfəz dövləti olmağa hazırdır. Ərəb rəsmiləri Əmirliklərin suların minalardan təmizlənməsi və koalisiya dəstəyinin digər formaları da daxil olmaqla hərbi iştirak variantlarını fəal şəkildə araşdırdığını təsdiqləyiblər. Müharibənin davam etməsini dəstəkləyən, lakin indiyə qədər qoşun göndərməkdən çəkinən Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və Bəhreyn kimi ölkələrdən fərqli olaraq, BƏƏ öz hərbi resurslarını birbaşa ianə etməyə hazırdır. Bu qətiyyətli mövqe iqtisadi itkilərlə daha da güclənir. İranın hücumları turizm sektoruna, daşınmaz əmlak bazarına və ümumilikdə biznes mühitinə ciddi ziyan vuraraq ölkənin sabit biznes mərkəzi kimi imicinə xələl gətirib. Əbu-Dabinin dövlət neft şirkəti ADNOC-un rəhbəri Sultan əl-Cabir İranın Hörmüz boğazındakı hərəkətlərini qlobal iqtisadi şantaj adlandırıb. Eskalasiya bütün səviyyələrdə baş verir. Giriş qaydaları sərtləşdirilib: “Emirates”, “Etihad” və “FlyDubai” İran vətəndaşlarının ölkəyə girişini və tranzitlə hərəkət etməsini qadağan edib. İstisna yalnız "qızıl viza" - 10 illik yaşayış icazəsi sahibləri üçün edilib. Dubayda İran icması ilə əlaqəli qurumlar da bağlanıb. Tehranın cavabı tez oldu. 29 martda SEPAH BƏƏ və Bəhreyndə alüminium zavodlarına zərbələr endiriləcəyini elan etdi. İranın iddia etdiyi kimi, bu zavodlar ABŞ hərbi-sənaye kompleksi ilə əlaqəlidir. 31 martda Dubayda partlayışlar baş verdi və BƏƏ tərəfindən icarəyə götürülmüş tam yüklü Küveytin “Əs-Səlmi” tankeri limanında hücuma məruz qaldı. Müxtəlif mənbələrə görə, müharibənin əvvəlindən bəri İran Əmirliklərə təxminən 2500 raket və dron atıb. Eyni zamanda, İran diplomatik hücuma keçdi. İranın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Əmir Səid İrəvani Təhlükəsizlik Şurasına və BMT baş katibinə şikayət ərizəsi ilə müraciət edərək, BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Küveyti öz hava məkanlarının və ərazilərinin ABŞ və İsrailin hücumları üçün istifadəsinə icazə verməkdə ittiham etdi. Məktubda vurğulanırdı ki, bu hərəkətlər beynəlxalq hüququ pozur və İran özünümüdafiə hüququnu özündə saxlayır. Onu da qeyd edək ki, BƏƏ ilə İran arasındakı münaqişənin mərkəzində Hörmüz boğazında üç kiçik ada var: Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunb. Onlar boğazın qərb girişində yerləşir və gəmiçiliyə nəzarət etmək üçün əsas strateji əhəmiyyətə malikdir. İran adalar üzərində tam nəzarəti 1971-ci ilin noyabr ayında, BƏƏ-nin Britaniyadan müstəqillik elan etməsindən cəmi bir gün əvvəl ələ keçirdi. Britaniya qoşunlarının bölgədən çıxarılmasından istifadə edən İran donanması üç ada üzərində nəzarəti ələ keçirdi. İranla Şarja Əmirliyinin hökmdarı arasında Əbu Musa ilə bağlı anlaşma memorandumu imzalandı və bu anlaşma adanın birgə idarə olunmasını nəzərdə tuturdu. Lakin 30 noyabrda İran qoşunları Əbu Musa və Ras əl-Xeymə Əmirliyinin nəzarətində olan iki adaya endi. 1971-ci ilin dekabrında BƏƏ müstəqilliyini elan etdi və altı əmirlik yeni bir dövlət yaratmaq üçün birləşdi. Ras əl-Xeymə 10 fevral 1972-ci ildə BƏƏ-yə qoşuldu. Beləliklə, BƏƏ yarandıqdan dərhal sonra İranla ərazi mübahisəsini “miras” aldı. Üç adadan ən böyüyü olan Əbu Musanın sahəsi təxminən 13 kvadrat kilometrdir. Burada əsasən İran hərbi qulluqçuları və hərbi infrastrukturla əlaqəli mülki şəxslər olmaqla təxminən 2000 nəfər yaşayır. İki kiçik ada əsasən yaşayış yeri olmayan ərazidir və yalnız dəniz və hərbi qurğular üçün istifadə olunur. BƏƏ on illərdir ki, BMT-də bu zəbti qanunsuz adlandıraraq etiraz edir. Tehran isə öz növbəsində bu iddiaları rədd edir . Əbu Musa Hörmüz boğazının gəmiçilik zolaqlarına birbaşa mənzərə təqdim edən bir mövqedə yerləşir. Adada radar sistemləri, elektron kəşfiyyat vasitələri və SEPAH dəniz qüvvələri üçün komanda məntəqələri yerləşdirilib. Adanın ən yüksək nöqtəsi olan Hayfa dağı müşahidə və rabitə üçün istifadə olunur. Əbu Musa yaxınlıqdakı dəniz bölmələri üçün komanda mərkəzi kimi xidmət edir, sürətli qayıqların hərəkətlərini əlaqələndirir və boğazın dərin su hissəsinin və Oman körfəzinin radar əhatəsini təmin edir. Gəmiçilik zolaqlarına daha yaxın yerləşən Böyük Tunb irəli zərbə mövqeyi kimi xidmət edir. Adada qısa mənzilli gəmi əleyhinə raket buraxıcıları, artilleriya sistemləri və yüksək sürətli raketlə silahlanmış qayıqlar yerləşdirilir. İranın adalardakı arsenalına raket sistemləri və gəmi əleyhinə ballistik raketlər daxildir. Üç adanın ən kiçiyi olan Kiçik Tunb Əbu Musa ilə Böyük Tunb arasındakı boşluğu dolduran “siqnal xətti” kimi xidmət edir. Onun strateji məqsədi boğazın bütün qərb girişi boyunca davamlı müşahidə və atəşə nəzarəti təmin etməkdir. Hər üç adada nəqliyyat və hücum dronlarını, eləcə də yüngül hərbi təyyarələri qəbul edə bilən uçuş-enmə zolaqları var. Müharibənin başlanğıcından bəri İran dünya neft və qazının dörddə birinin keçdiyi vacib bir marşrut olan Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağlayıb. İqtisadiyyatı dəniz ixracından asılı olan BƏƏ üçün bu blokada qəbuledilməz hala gəlib. “Axios” nəşrinə görə, Pentaqon artıq İrana qarşı son zərbə üçün bir sıra hərbi variantlar hazırlayıb və Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunbun ələ keçirilməsi, eləcə də Xarq, Qeşm və Larak adalarının mümkün işğalı bu siyahıdadır. Hərbi analitiklər qeyd edirlər ki, bu üç adaya nəzarət ABŞ və onun müttəfiqlərinə boğazın qərb hissəsində dominantlıq etməyə imkan verəcək. Ərəb rəsmiləri BƏƏ-nin amerikalılara Əbu Musanı işğal etməyi birbaşa təklif etdiyini təsdiqləyiblər. Bu planlara cavab olaraq İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf xəbərdarlıq edib ki, regional BƏƏ-nin əstəklədiyi düşmənlər adaları işğal etməyə cəhd göstərərsə, həmin ölkənin bütün həyati əhəmiyyətli infrastrukturuna amansızcasına hücum ediləcək.
Nahid SALAYEV
