İlham Şaban: "Enerji daşıyıcıları bazarlarının qloballaşdığı bir dövrdə boru kəməri ilə daşımalar getdikcə əhəmiyyətini itirir”
Almaniya hökuməti və biznes dairələri Suriyanın müharibədən sonrakı bərpasına kömək etməyə hazır olduqlarını bildiriblər.
Bu açıqlamalar Suriya prezidenti Əhməd əş-Şaraanın Berlinə rəsmi səfəri zamanı səsləndirilib.
Almaniyanın XİN rəhbəri Yohann Vadeful bildirib ki, Suriya xalqı yeni şans qazanıb və Almaniya bu prosesdə mühüm rol oynaya bilər.
İqtisadiyyat naziri Katerina Rayxe enerji, tikinti və sənaye sahələrində əməkdaşlıq və investisiya imkanlarının olduğunu vurğulayıb.
Suriya tərəfi ölkədə dağıntıların çox böyük olduğunu, lakin bunun “yeni başlanğıc” üçün imkan yaratdığını qeyd edib.
Alman şirkətləri Suriyada uzunmüddətli investisiya və ticarət perspektivləri görür.
Əş-Şaraanın səfəri Almaniyada birmənalı qarşılanmayıb. Onun keçmişi və radikal qruplarla əlaqələri səbəbilə etirazlar gözlənilir.
Səfər zamanı Əhməd əş-Şaraa bildirib ki, Hörmüz boğazı bağlı olduğu şəraitdə enerji daşıyıcılarının alternativ marşrutlarla daşınması mümkündür. O vurğulayıb ki, neft və qaz kimi resurslar Suriya ərazisindən keçməklə Aralıq dənizi sahillərinə çıxarıla bilər.
Sözsüz ki, bu yanaşma Suriyanı regionda strateji tranzit mərkəzinə çevirə və enerji daşımalarında yeni imkanlar yarada bilər. Amma belə bir alternativ iqtisadi baxımdan nə dərəcədə səmərəlidir?
Almaniya tərəfindən Suriyanın müharibədən sonrakı bərpasına maraq göstərilməsi həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan məntiqli görünür, amma təklif olunan enerji tranzit ideyasının səmərəliliyi bir neçə ciddi amildən asılıdır.
Birincisi, infrastruktur məsələsidir. Suriyada uzun illər davam edən müharibə nəticəsində yollar, boru kəmərləri, limanlar və enerji şəbəkəsi böyük ölçüdə dağılıb. Yeni marşrutların yaradılması və ya köhnələrinin bərpası çox böyük maliyyə və zaman tələb edir. Bu isə layihənin qısa müddətdə iqtisadi baxımdan gəlirli olmasını çətinləşdirir.
İkincisi, təhlükəsizlik riskləridir. Regionda hələ də sabitlik tam təmin olunmayıb. Xarici investorlar və enerji şirkətləri üçün əsas şərt sabit və proqnozlaşdırılan mühitdir. Əgər təhlükəsizlik zəmanətləri zəifdirsə, böyük enerji layihələrinə investisiya qoyuluşu ya gecikəcək, ya da ümumiyyətlə baş tutmayacaq.
Üçüncüsü, alternativ marşrutlarla rəqabətdir. Hazırda enerji daşımaları üçün artıq formalaşmış və daha sabit hesab olunan marşrutlar mövcuddur. Məsələn, Hörmüz boğazı bağlansa belə, digər boru kəmərləri və dəniz yolları istifadə edilə bilər. Yeni Suriya marşrutu bu mövcud sistemlərlə qiymət və etibarlılıq baxımından rəqabət aparmalıdır.
Dördüncüsü, siyasi faktorlar rol oynayır. Berlində səsləndirilən dəstək bəyanatlarına baxmayaraq, beynəlxalq səviyyədə Suriyanın hazırkı rəhbərliyi ilə bağlı şübhələr qalır. Sanksiyalar, diplomatik münasibətlər və regional güclərin maraqları belə layihələrin həyata keçirilməsinə təsir edə bilər.
Bununla belə, uzunmüddətli perspektivdə müəyyən üstünlüklər də var. Əgər ölkədə sabitlik bərpa olunsa və beynəlxalq əməkdaşlıq güclənsə, Suriya coğrafi mövqeyinə görə Yaxın Şərqlə Aralıq dənizi arasında mühüm tranzit qovşağına çevrilə bilər. Bu isə həm tranzit gəlirləri, həm də əlavə investisiya axını deməkdir.
Nəticə olaraq, ideya nəzəri baxımdan cəlbedici olsa da, hazırkı şəraitdə iqtisadi səmərəliliyi aşağı və riskləri yüksək qiymətləndirilir. Real fayda əldə etmək üçün ilk növbədə sabitlik, infrastruktur və beynəlxalq etimad məsələləri həll olunmalıdır.
Neft sənayesi üzrə ekspert İlham Şaban məsələyə münasibət bildirərkən “Bakı-Xəbər” nəşrinə deyib ki, bəli, Hörmüz boğazına alternativ olaraq Yaxın Şərqdən Suriya üzərindən neft və qaz kəmərlərinin Aralıq dənizi sahillərinə çıxarılması məntiqli təklif kimi görünür. Amma bu təklif 30 il bundan əvvəl daha böyük rola malik ola bilərdi. Çünki o vaxt Avropa bazarları Yaxın Şərq neft və qazından daha çox asılı idi: "Bu gün isə Avropa bazarlarının Yaxın Şərq enerji daşıyıcılarından asılılığı xeyli azalıb. Hazırda Avropa bazarında ən böyük pay ABŞ-a məxsusdur, ondan sonrakı sırada isə Afrika ölkələri qərarlaşır. Eyni zamanda Avropa ölkələri Şimal dənizi hövzəsində öz neftlərini hasil edirlər. Yəni Avropanın Yaxın Şərq neft və qazından asılılığı getdikcə azalır".
Ekspert qeyd edir ki, Yaxın Şərqin Avropanın LNG (mayeləşdirilmiş qaz) bazarındakı payı 5%-dən də azdır. Bu regionun Avropa neft bazarındakı payı isə ən yaxşı halda 20%-ə çata bilir. Belə olan halda sözügedən neft və qaz kəmərinə milyonlarla dollar investisiya qoymaq və uzun müddət vaxt sərf etmək iqtisadi baxımdan səmərəli deyil.
Onun sözlərinə görə, bunun əvəzinə Qayana, Qətər və digər ölkələrdən tankerlərlə neft və qaz almaq daha cəlbedici görünür.
Akif NƏSİRLİ
