Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi rəhbərliyinin İranla bağlı son bəyanatları beynəlxalq təhlükəsizlik gündəmində ciddi müzakirələr doğurur. Xüsusilə İranın qitələrarası ballistik raket, yəni ABŞ ərazisinə çata biləcək silah sistemləri hazırlaya biləcəyi iddiası həm texniki, həm də siyasi baxımdan diqqətlə təhlil olunmalıdır. Bu məsələni yalnız hərbi potensial prizmasından deyil, eyni zamanda geosiyasi və informasiya müharibəsi kontekstində də qiymətləndirmək vacibdir.
İlk növbədə texniki tərəfə baxdıqda, İranın raket proqramı son onilliklərdə əhəmiyyətli inkişaf yolu keçib. Bu ölkə artıq Yaxın Şərq regionunda ən geniş ballistik raket arsenalına malik dövlətlərdən biri sayılır. Onun orta və uzaq mənzilli raketləri Yaxın Şərq daxilində bir çox hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malikdir. Lakin qitələrarası ballistik raketlərin hazırlanması daha mürəkkəb mərhələdir. Bu cür sistemlər yalnız məsafə baxımından deyil, həm də texnoloji dayanıqlıq, dəqiqlik və çoxpilləli mühərrik sistemləri baxımından yüksək səviyyə tələb edir. Bundan əlavə, belə raketlərin atmosferdən kənar uçuşdan sonra yenidən Yer orbitinə daxil olarkən parçalanmadan hədəfə çatması üçün xüsusi istilik qoruma texnologiyaları lazımdır.
İranın kosmik proqramı bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Peyk daşıyıcı raketlər əslində qitələrarası ballistik raket texnologiyasına yaxın komponentlərdən istifadə edir. Bu isə o deməkdir ki, nəzəri olaraq İran uzunmüddətli perspektivdə bu texnologiyanı hərbi məqsədlərə uyğunlaşdıra bilər. Bununla belə, hazırda açıq mənbələrdə İranın tam funksional və operativ Qitələrarası Ballistik Raket (ICBM) sisteminə malik olduğunu təsdiqləyən konkret sübutlar yoxdur. Bu isə “tezliklə” ifadəsinin daha çox ehtimal xarakteri daşıdığını göstərir, yəni bu, yaxın dövr üçün qaçılmaz reallıq deyil.
Məsələnin siyasi tərəfi isə ən az texniki tərəfi qədər mürəkkəbdir. Amerika Birləşmiş Ştatları daxilində təhlükəsizlik məsələləri çox vaxt daxili siyasi mübarizənin bir hissəsinə çevrilir. Xüsusilə Donald Trump dövründə İran mövzusu tez-tez sərt ritorika və təhlükə diskursu ilə müşayiət olunurdu. Bu baxımdan kəşfiyyat qurumlarının açıqlamaları bəzən real risklərin təqdim olunması ilə yanaşı, siyasi qərarların əsaslandırılması üçün də istifadə oluna bilər.
Tarixi təcrübə göstərir ki, təhlükə qiymətləndirmələri bəzən şişirdilə və ya seçici şəkildə təqdim oluna bilər. Bununla belə, bu fakt avtomatik olaraq bütün bu cür bəyanatların əsassız olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, adətən real təhlükə elementləri mövcud olur, lakin onların təqdim olunma forması siyasi məqsədlərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Bu, xüsusilə hərbi müdaxilə və ya sərt sanksiyalar kimi qərarların ictimaiyyətə qəbul etdirilməsi prosesində özünü göstərir.
Digər mühüm məqam isə beynəlxalq güc balansıdır. İranın potensial olaraq daha uzaqmənzilli raketlərə sahib olması yalnız ABŞ üçün deyil, həm də digər regional və qlobal güclər üçün strateji narahatlıq yaradır. Bu, silahlanma yarışını sürətləndirə və regionda gərginliyi artıra bilər. Eyni zamanda, bu cür iddialar diplomatik təzyiq vasitəsi kimi də istifadə oluna bilər.
Nəticə etibarilə, İranın ABŞ ərazisinə çata biləcək raketlər hazırlaması texniki baxımdan mümkündür, lakin bu, qısa müddətdə reallaşacaq bir proses kimi görünmür. Bu barədə səsləndirilən “tezliklə” tipli açıqlamalar ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Məsələ həm real təhlükəsizlik narahatlıqları, həm də siyasi və informasiya strategiyalarının kəsişdiyi bir nöqtədə yerləşir. Buna görə də bu cür bəyanatları nə tamamilə rədd etmək, nə də olduğu kimi qəbul etmək düzgün yanaşma sayılır. Ən doğru mövqe onları çoxşaxəli və tənqidi şəkildə təhlil etməkdir.
Qısası, İran İslam Respublikasının hazırda Qitələrarası Balistik Raketləri mövcud deyil. Amma onun bu cür raketlərə bir neçə ildən sonra sahib olmaq potensialı var. Tramp adminstrasiyası bu potensialdan siyasi alibi kimi istifadə edərək, həm daxili auditoriyaya, həm müttəfiqlərinə təsir etmək, həm də özünün Yaxın Şərqdə həyata keçirdiyi əməliyyatlara haqq qazandırmaq üçün istifadə edir.
Akif NƏSİRLİ
