Faiq Ələkbərli: “Keçmiş tarixində bu ağır cinayətlərin qanlı izləri qalmış ABŞ da, başqa ölkələr də məsuliyyətdən kənarda qalmamalıdır”
BMT Baş Assambleyası “Transatlantik qul ticarətinə dair qətnamə” qəbul edib. Bakı Təşəbbüs Qrupu (BTQ) BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmiş 25 Mart 2026-cı il tarixli “Transatlantik qul ticarətinə dair qətnaməyə” dair açıqlama yayıb. “Bakı Təşəbbüs Qrupu BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmiş transatlantik qul ticarətini “bəşəriyyətə qarşı törədilmiş ən ağır cinayət” kimi tanıyan qətnaməni tam dəstəklədiyini bəyan edir”.
Bəyanatda qeyd olunur ki, transatlantik qul ticarəti müstəmləkəçilik sisteminin ən amansız ifadəsi olmaqla milyonlarla insanı zorla kölə halına salmış, eyni zamanda bu xalqları iqtisadi, mədəni və sosial inkişafdan məhrum etmişdir. Həmin ağır mirasın nəticələri bu gün də davam etməkdədir.
“BTQ reparasiya məsələsini maliyyə kompensasiyası olmaqla yanaşı, daha geniş ədalət anlayışının ayrılmaz hissəsi kimi dəyərləndirir, rəsmi üzrxahlıq, müstəmləkə dövründə talan edilmiş mədəni irs nümunələrinin geri qaytarılması, təhsil və ianə fondlarının yaradılması və bu cür cinayətlərin bir daha təkrarlanmamasına zəmanət verən beynəlxalq mexanizmlərin formalaşdırılması məsələsini dəfələrlə qaldırıb.
Bakı Təşəbbüs Qrupu BMT-yə üzv dövlətlərdən bu qətnamədən irəli gələn müddəaları praktiki addımlarla həyata keçirməyə, reparasiya üzrə dialoqu dərinləşdirməyə və tarixi ədalətin bərqərar edilməsi istiqamətində konkret öhdəliklər götürməyə çağırır”-deyə BTQ-nin bəyanatında bildirilib.
Qeyd edək ki, transatlantik qul ticarəti Amerika koloniyalarında və daha sonra Amerika ştatlarında işçi qüvvəsinin çatışmazlığından yaranıb. Avropa koloniyalarında işçi kimi istifadə edilən ilk qullar Amerika hinduları idi. Bu vəziyyət Afrikadan böyük miqdarda və münasib qiymətə qullar gətirilənə qədər davam etdi. Yeni Dünyada yerli amerikalıları əsir götürən avropalı kolonistlər qul ticarətinə yad deyildilər. Müharibə və epidemiyalar səbəbiylə Karib adalarında yerli əhalinin ölməsi nəticəsində bu dövrdə yerli Amerika əhalisinin yerini Afrika yerliləri almağa başladı.
Köləlik 15-ci əsrdə başlayıb və 19-cu əsrə qədər davam etmiş tarixi prosesdir. Zaman keçdikcə İngiltərə dənizçilikdə gücləndi və qul ticarətində lider oldu. Bristol və Liverpul qul ticarət gəmilərinin yola düşdüyü İngiltərənin əsas limanları idi. 17-ci əsrdə Liverpuldan üzən hər dörd gəmidən biri qul ticarəti gəmisi idi. Zaman keçdikcə Atlantik qul ticarətinə mənəvi, iqtisadi və siyasi müxalifət başladı. Atlantik qul ticarəti ilk dəfə Havay İnqilabı (1791-1804) zamanı rəsmi olaraq qadağan edildi. Qul ticarətində çox fəal rol alan Danimarka qul ticarətini qanuni olaraq qadağan edən ilk ölkə oldu (1792). Havay qərarlarından üç il sonra İngiltərə qul ticarətini qadağan etdi. 1808-ci ildə İngiltərədən sonra Amerika qanunla qul ticarətini qadağan etdi...
Köləlik və Transatlantik Qul Ticarəti Qurbanlarının Beynəlxalq Anma Günü hər il martın 25-də köləlik və transatlantik qul ticarəti nəticəsində əziyyət çəkən və həlak olan milyonlarla insanın xatirəsini ehtiramla yad etmək üçün qeyd edilir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 2007-ci ildə bu günü elan edərək, "tarixdə insan hüquqlarının ən pis pozulması" kimi adlandırılan transatlantik qul ticarətinin cəmiyyət, iqtisadiyyat, siyasət və mədəniyyətə geniş təsirləri olan bəşər tarixində faciəli nəticələrini önə çıxarır və transatlantik qul ticarətinin 4 əsrdən çox davam etdiyini və milyonlarla afrikalının Amerikaya, Karib dənizinə və dünyanın digər hissələrinə məcburi daşınması, burada qeyri-insani şəraitə və qəddar rəftara məruz qalması ilə nəticələnməsi ilə bağlı məlumat yayıb.
Transatlantik qul ticarəti keçmiş dövrlərdə olsa da, bu gün onun doğurduğu acı tarixi nəticələr geniş müzakirə olunur. O dövrdə Afrikadan Amerikaya, Avropaya saysız qullar aparılıb. Bu prosesdə Afrikadan Amerikaya aparılan qullar xüsusi bir mərhələ təşkil edib.
Transatlantika qul ticarətinə görə ABŞ dövləti nə kimi məsuliyyət daşıyır?
AMEA-nın Sosiologiya və Fəlsəfə İnstitunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru, siyasi ekspert Faiq Ələkbərli baki-xeber.com-a bildirdi ki, transatlantika qul ticarətinin vaxtilə ABŞ-da və Avropada geniş yayılması bu gün də geniş şəkildə müzakirə olunur, acı nətəcələr təəssüflə qarşılanır. F.Ələkbərlinin fikrincə, daim insan haqlarından, ədalətdən danışan ABŞ və bir çox Avropa ölkələri-Böyük Britaniya, Fransa və başqaları keçmiş zamanlarda qul ticarətindən geniş şəkildə istifadə edib bundan böyük məbləğdə pullar qazanıblar. “O dövrdə Afrikadan, Asiyadan Amerikaya və Avropaya qulların aparılması onlar üçün adi hal idi. İndiki halda isə gözləntilər odur ki, Amerika başda olmaqla keçmişdə qul ticarəti ilə məşğul olan dövlətlər Afrika xalqlarından üzr istəsin, onlara təzminat ödəsin, bütün tələblərə əməl etsinlər. Amma təəssüf ki, bu ölkələrin tələb olunan addımları atacağı real görsənmir. Ola bilsin ki, hansısa istiqamətdə bu məsələ ilə bağlı hansısa işlər görülsün. Ancaq bütövlükdə Avroatlantik məkanda olan ölkələr, eləcə də Amerika bu istiqamətdə böyük məsuliyyət daşıyır. Keçmişdə baş verən bu ağır cinayətə görə Amerikanın da ciddi məsuliyyəti var. Hesab edirəm ki, keçmiş tarixində bu ağır cinayətlərin qanlı izləri qalmış ABŞ da, başqa ölkələr də məsuliyyətdən kənarda qalmamalıdır. Beynəlxalq hüquq işləsəydi həmin dövlətlər özləri könüllü şəkildə lazımı addımları atardılar. Amma beynəlxalq hüquq işləmədiyindən keçmişdə qul ticarəti ilə məşğul olan dövlətlər bu gün özlərini haqlı sayırlar. Xüsusən də Amerika bütün məsələlərdı özünü haqlı hesab edir və yer üzündə demokratiyanın, ədalətin, insan haqlarının yeganə qoruyucusu kimi özünü görür”.
F.Ələkbərlinin fikrincə, bu anlamda ABŞ-ın məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi mümkün deyil. ABŞ-ın dünənə qədər Afrikadan olan insanlara ikinci dərəcəli insan kimi baxdığını, onlara səsvermə hüququnu vermədiyini xatırladan alim qeyd etdi ki, bu ayrı-seçkilik son illərdə də müşahidə olunur, qaradərili və qırımızıdərili insanlara ikinci sort insan kimi yanaşılır.
BTQ-nin bu aktual məsələyə yanaşmasının ədalətli münasibət olduğunu deyən F. Ələkbərli qurumun bəyanatının dünyada da müsbət qarşılandığını bildirdi.
İradə SARIYEVA
